Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Sous vide yönteminde su banyosu, yiyeceğin ulaşmasını istediğiniz son sıcaklıkta sabit tutulur. Bu yüzden yiyecek hiçbir zaman fazla pişmez. Yine de bilmeniz gereken bir şey var: yiyeceğin merkezi bu sıcaklığa ne kadar sürede ulaşır? Bu hesaplayıcı, merkezin ısınma süresini yiyeceğin kalınlığına, şekline ve başlangıç sıcaklığına, ayrıca banyo sıcaklığına göre tahmin eder. İsterseniz üstüne ek bekletme süresi de ekleyebilirsiniz.
Nasıl kullanılır?
Önce yiyeceğe en çok benzeyen şekli seçin. Biftek ve fileto için levha, bonfile ya da sucuk-sosis için silindir, köfte için küre uygundur. Ardından en kalın noktayı ölçün, yuvarlak parçalarda çapı alın ve değeri milimetre olarak girin. Sonra banyo sıcaklığını ve yiyeceğin başlangıç sıcaklığını yazın. Buzdolabından yeni çıkmış bir yiyecek yaklaşık 5 °C'dir. Varsayılan ayarda merkez sıcaklığı banyonun 0,5 °C altına geldiğinde yiyecek ısınmış kabul edilir. Varsayılan ısıl yayınım değeri olan \(1.11 \times 10^{-7}\,\text{m}^2/\text{s}\), yağsız et için tipik bir değerdir.
Formülün açıklaması
İyi karıştırılan suya bırakılan katı bir cisme ısının nasıl geçtiğini geçici (zamana bağlı) ısı iletimi denklemi anlatır. İlk birkaç dakikadan sonra, bu denklemin seri çözümündeki ilk terim tek başına kullanılabilecek kadar doğru sonuç verir:
$$t = \frac{R^2}{\alpha \lambda_1^2} \ln\left(\frac{C_1 (T_b - T_0)}{\Delta T}\right)$$Burada \(R\) metre cinsinden yarı kalınlık ya da yarıçap, \(\alpha\) ısıl yayınım, \(T_b\) banyo sıcaklığı, \(T_0\) başlangıç sıcaklığı, \(\Delta T\) ise tolerans payıdır. Şekil sabitleri levha için \(\lambda_1 = \pi/2,\ C_1 = 4/\pi\), silindir için \(2.4048,\ 1.602\), küre için \(\pi,\ 2\) değerlerini alır. Süre \(R^2\) ile orantılı olduğundan kalınlık iki katına çıkınca ısınma süresi yaklaşık dört katına çıkar.
Örnek hesaplama
Buzdolabından yeni çıkmış, 5 °C'deki 25 mm kalınlığında bir bifteği ele alalım. Biftek levha sayıldığı için \(R = 0.0125\) m olur. Bifteği 55 °C'lik banyoda pişiriyoruz:
$$t = \frac{0.0125^2}{1.11\times10^{-7} \times 2.4674} \ln\left(\frac{1.2732 \times 50}{0.5}\right) = 570.5 \times 4.847 \approx 2765\,\text{s}$$Yani bifteğin merkezinin 54,5 °C'ye ulaşması yaklaşık 46 dakika sürer.
Yaygın Gıdaların Isıl Yayınımı
Isıl yayınım (α), ısının bir gıda içinde ne kadar hızlı hareket ettiğini ölçer. Isıl iletkenliğin, yoğunluk ile özgül ısı kapasitesinin çarpımına bölünmesiyle elde edilir. Çoğu çiğ et, balık ve nemli sebze, ana bileşenleri su olduğu için yaklaşık 1.1–1.6 ×10⁻⁷ m²/s gibi dar bir aralığa girer. Hesap makinesindeki Yayınım alanı ×10⁻⁷'nin önündeki sayıyı alır. Örneğin 1.3 ×10⁻⁷ m²/s için 1.3 girin.
| Gıda | Tipik α (×10⁻⁷ m²/s) | Notlar |
|---|---|---|
| Yağsız dana eti (ör. but, bonfile) | ≈ 1.3–1.4 | Yüksek su içeriği, az yağ |
| Domuz eti (yağsız bel) | ≈ 1.2–1.4 | Yağsız dana etine benzer |
| Tavuk göğsü | ≈ 1.3–1.4 | Yağsız ve nemli |
| Balık (ör. morina, somon) | ≈ 1.2–1.4 | Morina gibi yağsız beyaz balıklar aralığın üst sınırına yakın; daha yağlı somon daha alt değerde yer alır |
| Daha yağlı etler (ör. domuz göbeği, yağı iyi dağılmış dana eti) | ≈ 1.1–1.2 | Yağ, ısıyı sudan daha az iletir |
| Patates (çiğ) | ≈ 1.3–1.5 | Nişasta ve neme bağlıdır |
| Havuç (çiğ) | ≈ 1.4–1.6 | Çok yüksek su içeriği |
Bu değerler, gıda mühendisliği kaynaklarından alınmış yaklaşık rakamlardır. Yayımlanmış ölçümler tür, kesim, sıcaklık ve yönteme göre değişir; bu nedenle bunları kesin sabitler değil, başlangıç noktaları olarak değerlendirin. Çoğu et ve balık için yaklaşık 1.1–1.4 değeri makul bir aralıktır.
Yağ ve su içeriği önemlidir. Su, yağ ya da proteinden daha yüksek ısıl yayınıma sahiptir. Bu yüzden yağlı veya kısmen kurumuş bir parçaya kıyasla yağsız ve nemli bir kesim, aynı kalınlıkta olsa bile daha hızlı ısınır. Donmuş gıda farklı davranır: buz, sıvı sudan çok daha yüksek yayınıma sahiptir, ancak çözülme sırasında gizli ısı emilir. Bu tür bir ısı iletim modeli bu gizli ısıyı hesaba katmaz.
Yüksek yayınım, kısa ısınma süresi demektir. Modelde ısınma süresi α ile ters orantılıdır:
$$t \propto \frac{r^{2}}{\alpha}$$α değerini 1.1'den 1.4'e çıkarmak, \(1.1/1.4 \approx 0.79\) olduğu için ulaşma süresini yaklaşık %21 azaltır. Kalınlığı iki katına çıkarmak süreyi yaklaşık dört kat uzatır. Kalınlık, makul herhangi bir yayınım seçiminden çok daha fazla sonuç etkiler.
Sıcaklığa Göre Pastörizasyon Bekleme Süreleri
Pastörizasyon hem süreye hem sıcaklığa bağlıdır. Gıdanın çekirdeği belirli bir sıcaklığa ulaştıktan sonra, patojenleri hedef düzeye indirecek kadar uzun süre bu sıcaklıkta kalmalıdır. Aşağıdaki değerler, Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı Gıda Güvenliği ve Denetleme Servisi'nin (USDA FSIS) "Ek A" olarak da anılan öldürme etkinliği kılavuzundan alınmıştır. Douglas Baldwin'in yaygın kullanılan sous vide pastörizasyon tabloları da aynı tür zaman–sıcaklık verilerine dayanır. Bunlar Salmonella için Amerika Birleşik Devletleri'ne ait düzenleyici referans değerleridir. Diğer ülkelerdeki gıda güvenliği otoriteleri farklı hedefler belirleyebilir.
Sığır ve domuz eti (FSIS, 6.5 log Salmonella azaltımı)
| Çekirdek sıcaklığı | Çekirdek sıcaklığa ulaştıktan sonra asgari bekleme süresi |
|---|---|
| 131 °F (≈ 55 °C) | 89 dakika |
| 135 °F (≈ 57.2 °C) | 36 dakika |
| 140 °F (60 °C) | 12 dakika |
| 145 °F (≈ 62.8 °C) | 4 dakika |
| 149 °F (65 °C) | 85 saniye |
Kanatlı (FSIS, 7 log Salmonella azaltımı)
| Çekirdek sıcaklığı | Yaklaşık asgari bekleme süresi (yağsız kanatlı, ≈1% yağ) |
|---|---|
| 55–57 °C | FSIS kanatlı tablosunda yer almıyor; bu tablo 136 °F (≈ 57.8 °C) değerinden başlıyor. Bu sıcaklıklarda bekleme süreleri 60 °C'dekinden çok daha uzundur. |
| 140 °F (60 °C) | ≈ 25 dakika |
| 145 °F (≈ 62.8 °C) | ≈ 8.4 dakika |
| 150 °F (≈ 65.6 °C) | ≈ 2.7 dakika |
FSIS kanatlı tablosu, yağ oranı %12'ye kadar çıkan kanatlılar için daha uzun süreler verir. Aynı sıcaklıkta but ve derili parçalar, yağsız göğüs etinden daha fazla süre gerektirir.
Bu tablolar nasıl okunur
- Süreler yalnızca çekirdek, listelenen sıcaklığa ulaştıktan sonra başlar. Bu hesap makinesinin tahmin ettiği ulaşma süresini içermezler. Bekleme süresini Bekleme alanına girin; hesap makinesi bunu ısınma süresine ekler.
- Log azaltımı, log başına on kat azalma anlamına gelir. 7 log azaltım, Salmonella popülasyonunu 10.000.000 kat düşürür; 6.5 log azaltım ise yaklaşık 3.160.000 kat düşürür.
- Yaklaşık 54.4 °C'nin (130 °F) altında bu tablolar pastörizasyon süreleri sunmaz. Bazı patojenler düşük sıcaklıkta uzun pişirmeler sırasında da çoğalabilir.
- Değerler Salmonella'yı hedefler. Clostridium botulinum veya C. perfringens gibi spor oluşturan bakterileri kapsamazlar; bunlar pişmiş gıda soğutulup saklandığında önem kazanır.
- Halk sağlığı kurumları, bağışıklığı baskılanmış, hamile, yaşlı ya da çok küçük çocuklar için daha katı kılavuz verir. Bu kılavuz genellikle daha yüksek sıcaklık veya tamamen pişmiş gıda ister.
Bu genel bir referans bilgisidir; sizin durumunuz için gıda güvenliği tavsiyesi değildir. Yerel gıda güvenliği otoritenizin kılavuzunu izleyin.
Sıkça sorulan sorular
Isınma süresi yiyeceği güvenli hâle getirmeye yeter mi?
Tek başına yetmez. Pastörizasyon için yiyeceğin hedef sıcaklıkta belirli bir süre bekletilmesi de gerekir ve bu süre sıcaklığa göre değişir. Gereken bekletme süresini bir gıda güvenliği tablosundan bulup ek bekletme süresi alanına girin.
Donmuş yiyeceği doğrudan pişirebilir miyim?
Kısmen. Kabaca bir sonuç için sıfırın altında bir başlangıç sıcaklığı girebilirsiniz. Ancak çözülme sırasında yiyecek ek ısı emer, bu yüzden çıkan süreye yaklaşık %50 ekleyin.
Banyo sıcaklığı süreyi değiştirir mi?
Çok az değiştirir. Süre, tolerans payının toplam sıcaklık artışına oranına bağlıdır ve bu oran logaritmanın içinde yer alır. Süreyi en çok etkileyen şey açık ara kalınlıktır.