Bu hesaplayıcı ne yapar?
İstinat duvarı, arkasındaki zemin kütlesini tutar; o zemin de duvara yanal olarak bastırır. Bu araç, klasik Rankine toprak basıncı teorisini uygulayarak duvar tabanındaki yatay basıncı, duvarın her bir metre uzunluğuna düşen toplam bileşke itkiyi, bu itkinin etkidiği yüksekliği ve taban (topuk) etrafındaki devrilme momentini verir. Bu dört değer; kayma, devrilme ve taşıma gücü kontrollerinin başlangıç noktasıdır. Yöntem evrensel zemin mekaniğine dayanır, ülkeye özgü değildir; ancak sonrasında uygulayacağınız yük ve dayanım katsayılarını yürürlükteki tasarım yönetmeliğiniz (Türkiye'de TS 7994 ve TS EN 1997 / Eurocode 7 ile deprem yönetmeliği hükümleri) belirler.
Nasıl kullanılır?
Önce basınç durumunu seçin. Dolgudan birkaç milimetre uzaklaşacak şekilde dönebilen normal konsol veya ağırlık duvarları için aktif, döşemeye bağlanmış bodrum perdesi gibi hareketi tutulmuş rijit duvarlar için sükûnet, duvarın ya da bir diş/anahtarın içine doğru itildiği ve zeminin direnç gösterdiği durumlar için pasif durumunu kullanın. Ardından duvar yüksekliği \(H\) değerini metre cinsinden, zeminin birim hacim ağırlığı \(\gamma\) değerini kN/m³ cinsinden (granüler dolgularda genelde 16–20), içsel sürtünme açısı \(\phi\) değerini derece cinsinden (kum ve çakılda 28–38) ve trafikten, malzeme yığınlarından veya yakındaki bir temelden gelen düzgün yayılı sürşarj \(q\) yükünü kPa cinsinden girin.
Formülün açıklaması
Basınç derinlikle doğrusal arttığı için zemin bileşeni üçgen, sürşarj bileşeni ise düzgün bir dikdörtgen dağılımdadır:
$$\sigma_h = K(\gamma H + q), \qquad P = \tfrac{1}{2}K\gamma H^2 + KqH$$Burada \(K\), seçiminize göre \(K_a\), \(K_0\) veya \(K_p\) değerini alır. Üçgen bileşen tabandan \(H/3\) yükseklikte, dikdörtgen bileşen ise \(H/2\) yükseklikte etkir; dolayısıyla bileşik moment kolu, bu ikisinin kuvvetlerle ağırlıklandırılmış ortalamasıdır.
Örnek hesap
Aktif durumda \(H = 3\,\text{m}\), \(\gamma = 18\,\text{kN/m}^3\), \(\phi = 30^\circ\) ve \(q = 10\,\text{kPa}\) alalım:
$$K_a = \frac{1 - \sin 30^\circ}{1 + \sin 30^\circ} = \frac{0.5}{1.5} = 0.333$$$$\sigma_h = 0.333 \times (18 \times 3 + 10) = 21.33\,\text{kPa}$$$$P = \tfrac{1}{2}\times 0.333 \times 18 \times 3^2 + 0.333 \times 10 \times 3 = 27 + 10 = 37\,\text{kN/m}$$Bileşke kuvvet tabandan \(1.135\,\text{m}\) yukarıda etkir; bu da duvarın her metresi için \(42\,\text{kN}\cdot\text{m}\) devrilme momenti demektir.
Sık sorulan sorular
Su basıncı dâhil mi? Hayır. Model, dolgunun tamamen drene olduğunu kabul eder. Duvarın arkasında su birikebiliyorsa \(\gamma_w z\) hidrostatik basıncını ayrıca eklemeli ve su tablasının altındaki zemin için batık birim hacim ağırlığı kullanmalısınız. Bu çoğu zaman itkiyi iki katına çıkarır; tıkanan drenajların bu kadar çok duvar göçmesine yol açmasının nedeni de budur.
Pasif katsayı neden bu kadar büyük? \(K_p\), \(K_a\) değerinin tersidir; yani \(\phi = 30^\circ\) için 0.33 yerine 3.0 çıkar. Ayrıca pasif direncin harekete geçmesi çok daha büyük duvar deplasmanı gerektirir. Bu yüzden tasarımcılar genellikle yüksek bir güvenlik katsayısı uygular ya da üstteki tabakayı tümüyle hesaba katmaz.
Kohezyonlu killerde kullanabilir miyim? Yalnızca kaba bir ön kontrol için. Kil, \(-2c\sqrt{K_a}\) kohezyon terimini getirir ve uzun vadede dayanım kaybı gösterir; bu nedenle uzman analizi şarttır.
Toprak Basınç Katsayıları ve Tipik Toprak Özellikleri
Yanal toprak basıncı, boyutsuz bir katsayı \(K\) ile dolgunun içindeki dikey gerilimin çarpımıdır. Katsayı neredeyse tamamen dolgunun drenajlı (efektif) içsel sürtünme açısı \(\phi'\) üzerine bağlıdır, oysa basıncın büyüklüğü birim ağırlık \(\gamma\)'ye bağlıdır. Aşağıdaki iki tablo, yaygın dolgulama malzemeleri için gösterge niteliğinde özellik aralıkları ve bu hesaplayıcının kullandığı tam Rankine katsayılarını verir.
Tipik dolgulama özellikleri (gösterge niteliğinde aralıklar)
| Dolgulama malzemesi | Nemli birim ağırlık \(\gamma\) (kN/m³) | Sualtı \(\gamma' = \gamma_{sat}-9.81\) (kN/m³) | Drenajlı içsel sürtünme açısı \(\phi'\) (°) |
|---|---|---|---|
| Temiz kum ve çakıl (iyi derecelendirilmiş, sıkıştırılmış) | 18 – 21 | 10 – 12 | 32 – 38 |
| Siltli kum (SM) | 17 – 20 | 9 – 11 | 29 – 34 |
| Kumlu silt / düşük plastisiteli silt (ML) | 16 – 19 | 8 – 10 | 26 – 32 |
| Sert kil (CL/CH), uzun vadeli drenajlı | 18 – 21 | 9 – 11 | 20 – 28 |
| Sıkıştırılmış kırılmış kaya / açılı ocak malzemesi | 20 – 22 | 11 – 13 | 38 – 45 |
Bunlar yalnızca ön boyutlandırma için tipik yayınlanan aralıklardır. Gerçek değerler sahaya özgü laboratuvar veya yerinde test sonuçlarından gelmelidir; sıkıştırma, derecelendirme, nem ve ince malzeme içeriği, \(\phi'\) ve \(\gamma\)'yı önemli ölçüde etkiler. Killerin ayrıca drenajsız mukavemeti ve basit \(\phi'\) temelli Rankine analizi tarafından yakalanmayan uzun vadeli şişme/sürükleme davranışı olduğunu unutmayın — duvarların arkasında kohezif dolgulama genellikle önerilmez.
φ'nin bir fonksiyonu olarak Rankine katsayıları
$$K_a=\frac{1-\sin\phi}{1+\sin\phi},\qquad K_0=1-\sin\phi\ \text{(Jaky)},\qquad K_p=\frac{1+\sin\phi}{1-\sin\phi}=\frac{1}{K_a}$$
| \(\phi\) (°) | \(\sin\phi\) | Aktif \(K_a\) | Hareketsiz \(K_0\) | Pasif \(K_p\) |
|---|---|---|---|---|
| 26 | 0.438 | 0.390 | 0.562 | 2.56 |
| 28 | 0.469 | 0.361 | 0.531 | 2.77 |
| 30 | 0.500 | 0.333 | 0.500 | 3.00 |
| 32 | 0.530 | 0.307 | 0.470 | 3.25 |
| 34 | 0.559 | 0.283 | 0.441 | 3.54 |
| 36 | 0.588 | 0.260 | 0.412 | 3.85 |
| 38 | 0.616 | 0.238 | 0.384 | 4.20 |
| 40 | 0.643 | 0.217 | 0.357 | 4.60 |
Jaky bağıntısı, normal konsolide granüler dolgulama için (φ ≈ 30–36°) K_0 ≈ 0.4–0.5 verir, bu nedenle yüksülü, desteklenmiş veya rijit bodrum duvarları rutin olarak K_0 ≈ 0.5 için tasarlanır. Aşırı konsolide veya yoğun sıkıştırılmış dolgulama, yüzey yakınında K_0'ı 1.0'ın çok üzerine itebilir; Jaky formülü orada geçerli değildir.
Yukarıdaki tüm katsayılar klasik Rankine koşullarını varsayar: düz dolgulama, dikey ve düzgün (sürtüntüsüz) duvar arka yüzü, su basıncı olmayan drenajlı kohesyonsuz toprak ve homojen dolgulama. Duvar sürtüntüsü, eğimli dolgulama yüzeyi, hasarlı arka yüz veya katmanlı topraklar Coulomb, logaritmik spiral veya sayısal yöntemler gerektirir; bu yöntemler genellikle \(K_a\)'yı hafifçe azaltır ve \(K_p\)'yi önemli ölçüde değiştirir.
Temel Terimler ve Semboller Açıklanmıştır
| Terim / sembol | Birim | Anlam |
|---|---|---|
| Yanal toprak basıncı \(\sigma_h\) | kPa (kN/m²) | Toprağın duvar yüzüne belirli bir derinlikte uyguladığı yatay gerilim. Aktif durumda \(\sigma_h = K_a(\gamma z + q)\) olduğundan, derinlik \(z\) ile lineer olarak artar ve gövdenin tabanında maksimum olur. |
| Aktif durum | — | Duvar topraktan uzaklaşa doğru hareket eder, dolgulama gevşer ve kayma dayanımını mobilize eder ve basınç minimumine düşer. Yalnızca küçük hareket gerektirir — granüler dolgulama için duvar yüksekliğinin kabaca 0.1–0.5 % — Serbest duran konsol ve yer çekimi duvarları için tipiktir. |
| Hareketsiz durum | — | Duvar hiç hareket etmez (bodrum duvarları, desteklenmiş veya yoğun desteklenen duvarlar, kayaya oturan duvarlar). Basınç, \(K_0 = 1-\sin\phi\) ile aktif ve pasif arasında yer alır. |
| Pasif durum | — | Duvar toprağa ittirilir ve toprak maksimumunda direnç gösterir. Büyük hareket gerektirir — gömülü yüksekliğin 2–5 % veya daha fazlası mertebesi — bu nedenle tam \(K_p\) hizmet sırasında nadiren kullanılabilir. |
| Toprak basınç katsayısı \(K\) | boyutsuz | Yatay efektif gerilim ile dikey efektif gerilim oranı, \(K = \sigma_h'/\sigma_v'\). Duvarın ne kadar hareket edebileceğine göre \(K_a\), \(K_0\) veya \(K_p\) olarak seçilir. |
| Birim ağırlık \(\gamma\) | kN/m³ | Topraktın birim hacim başına ağırlığı (toplu/nemli birim ağırlık). Su tablasının altında sualtı (kaldırma) birim ağırlığı \(\gamma' = \gamma_{sat} - 9.81\) kullanın ve su basıncını ayrı olarak ekleyin. |
| Efektif içsel sürtünme açısı \(\phi'\) | derece (°) | Dolgunun drenajlı kayma dayanımı parametresi. Daha yüksek \(\phi'\), daha düşük aktif basınç ve daha yüksek pasif dirençi anlamına gelir. Bu formüllerde her zaman efektif (drenajlı) değeri kullanın. |
| Ek yük \(q\) | kPa | Dolgulama yüzeyindeki eşit dikey yük — trafik, stok alanları, bitişik bir döşeme veya bina. Tam duvar yüksekliği üzerinde sabit yatay basınç \(K q\) ekler (üçgen değil). |
| Bileşke itme \(P\) (ayrıca \(F\)) | duvarın her bir metre uzunluğu başına kN | Basınç diyagramının alanı — 1 m genişliğinde dikey duvar dilimini iten toplam yatay kuvvet: \(P = \tfrac{1}{2}K\gamma H^{2} + K q H\). |
| Kol uzunluğu \(\bar y\) / uygulanma noktası | m | Bileşkenin etki ettiği tabanın üstündeki yükseklik. Üçgen toprak bileşeni \(H/3\)'te etki eder; dikdörtgen ek yük bileşeni \(H/2\)'de etki eder. Birleştirilmiş \(\bar y\), kuvvet ağırlıklı ortalamasıdır. |
| Devrilme momenti \(M\) | her bir metre uzunluğu başına kN·m | \(M = P\bar y\), ayakta alındı. Bu, duvarın öz ağırlığı ve dolgulama ağırlığının direnmesi gereken taleptir. |
| Ayak | — | Taban plağının ön kenarı, açık (alçak) tarafta. Devrilme ve oturma basınçları geleneksel olarak ayak hakkında kontrol edilir. |
| Topuk | — | Taban plağının arka kenarı, tutulan dolgunun altında. Topuk üzerinde oturan toprak ağırlığı, konsol duvarları için önemli bir stabilize etme katkısıdır. |
Basınç ile itme karşılaştırması. Bunlar farklı niceliklerdir ve karışması kolaydır. kPa cinsinden \(\sigma_h\) basıncı, belirli bir derinlikte birim alan başına kuvvettir — gövdenin bükülme donatısını yerel olarak boyutlandıran budur. kN/m cinsinden \(P\) itme, duvar boyunca birim uzunluk başına kuvvettir ve bu basınç 1 m genişliğinde bir şerit yüksekliğinin tamamı üzerinde integre edilerek elde edilir. Bu nedenle, taban basıncı 25 kPa olan 4 m duvar "25 kN taşımaz"; uzunluğunun her bir metre başına kabaca 50 kN taşır. Bu hesaplayıcının tüm çıktıları her bir metre uzunluğu başına ifade edilir, bu nedenle 12 m uzunluğundaki bir duvar paneli, tablolaştırılmış itme ve momentinin 12 katını deneyimler.