Cung Mọc là gì?
Cung Mọc (hay Ascendant, viết tắt ASC) là cung hoàng đạo đang nhô lên ở chân trời phía đông đúng vào thời điểm và địa điểm bạn chào đời. Vì chân trời quay qua đủ 12 cung trong khoảng 24 giờ, nên cung mọc đổi khoảng mỗi 2 giờ một lần. Do đó, giờ sinh và nơi sinh chính xác quan trọng hơn nhiều so với khi xem cung Mặt Trời (cung hoàng đạo thông thường). Công cụ này dùng hoàng đạo nhiệt đới và định nghĩa thiên văn chuẩn của Ascendant.
Cách sử dụng công cụ
Hãy nhập năm, tháng, ngày sinh, giờ địa phương theo hệ 24 giờ, múi giờ UTC tại nơi và thời điểm bạn sinh (nhớ tính cả giờ mùa hè nếu có, ví dụ New York vào mùa hè là -4), cùng vĩ độ (Bắc là số dương) và kinh độ (Đông là số dương). Với Việt Nam, múi giờ thường là +7 (một số giai đoạn lịch sử có thể khác, nên hãy kiểm tra nếu bạn sinh trước năm 1975). Kết quả hiển thị cung mọc, số độ chính xác trong cung, kinh độ hoàng đạo đầy đủ và Thiên đỉnh (MC).
Giải thích công thức
Trước hết, ngày giờ được quy đổi sang Giờ Quốc tế (UT) và Ngày Julian. Từ số ngày \(d\) kể từ mốc J2000.0, ta tính được giờ thiên văn Greenwich; cộng thêm kinh độ đông \(\lambda\) sẽ ra giờ thiên văn địa phương \(\theta\). Khi đó cung mọc được tính như sau:
$$\text{ASC} = \operatorname{atan2}\left(\cos\theta,\; -(\sin\theta\cos\varepsilon + \tan\varphi\sin\varepsilon)\right)$$Trong đó \(\varepsilon \approx 23.44^\circ\) là độ nghiêng của mặt phẳng hoàng đạo và \(\varphi\) là vĩ độ. Góc kết quả được chuẩn hóa về khoảng 0–360 độ rồi chia cho 30 để xác định cung (0 = Bạch Dương, 30 = Kim Ngưu, v.v.).
Ví dụ minh họa
Lấy ngày 1/1/2000 lúc 12:00 UT, tại xích đạo, kinh độ 0. Khi đó \(d = 0\) nên \(\theta = 280.4606^\circ\). Với \(\varphi = 0\):
$$\text{ASC} = \operatorname{atan2}(0.18156,\; 0.98338 \times 0.91748) = \operatorname{atan2}(0.18156,\; 0.90223) \approx 11.38^\circ$$Tức là khoảng 11,4 độ Bạch Dương.
Khoảng kinh độ hoàng đạo của các cung hoàng đạo
Hoàng đạo nhiệt đới chia hoàng đạo (đường hoàng đạo) thành mười hai đoạn bằng nhau, mỗi đoạn 30°, bắt đầu từ điểm xuân phân tháng Ba (0° Bạch Dương). Máy tính xuất Thăng cung (Ascendant) dưới dạng kinh độ hoàng đạo từ 0° đến 360°. Hãy đối chiếu với một cung hoàng đạo bằng bảng dưới đây.
| # | Cung | Bắt đầu (°) | Kết thúc (°) |
|---|---|---|---|
| 1 | Bạch Dương | 0 | 30 |
| 2 | Kim Ngưu | 30 | 60 |
| 3 | Song Tử | 60 | 90 |
| 4 | Cự Giải | 90 | 120 |
| 5 | Sư Tử | 120 | 150 |
| 6 | Xử Nữ | 150 | 180 |
| 7 | Thiên Bình | 180 | 210 |
| 8 | Bọ Cạp | 210 | 240 |
| 9 | Nhân Mã | 240 | 270 |
| 10 | Ma Kết | 270 | 300 |
| 11 | Bảo Bình | 300 | 330 |
| 12 | Song Ngư | 330 | 360 |
Mỗi khoảng bắt đầu từ giá trị khởi đầu và chạy đến, nhưng không bao gồm, giá trị kết thúc. Để đọc kết quả, chia kinh độ cho 30 và lấy phần nguyên. Kết quả là số cung đã đi qua hoàn toàn. Phần dư là số độ trong cung hiện tại. Ví dụ, Thăng cung 95° nằm trong Cự Giải (90°–120°) ở 5° Cự Giải, vì \(95 - 90 = 5\).
Các hằng số dùng trong tính toán
| Hằng số | Giá trị | Vai trò |
|---|---|---|
| Kỷ nguyên J2000.0 | JD 2451545.0 (1 tháng 1 năm 2000, 12:00 TT) | Thời điểm tham chiếu mà từ đó số ngày đã trôi qua \(D = JD - 2451545\) được tính |
| Độ nghiêng của hoàng đạo tại J2000.0 | ≈ 23.44° (23.4393°; công thức dùng 23.439291°) | Độ nghiêng giữa xích đạo và hoàng đạo; nó giảm khoảng −0.013° mỗi thế kỷ Julian |
| GMST tại J2000.0 | 280.46061837° | Thời gian sao Thiên Cực (GMST) theo giờ Greenwich tại kỷ nguyên |
| Tốc độ tự quay thiên văn | ≈ 360.98564736629° mỗi ngày | Trái Đất quay hơn 360° một chút trong mỗi ngày Mặt Trời so với hướng điểm xuân phân |
| Kinh độ sang thời gian | 15° mỗi giờ | 360° ÷ 24 giờ; thời gian sao địa phương = GMST + kinh độ |
| Độ rộng cung | 30° mỗi cung | 360° ÷ 12 cung |
| Số ngày trong một thế kỷ Julian | 36525 | Dùng để tính \(T = D / 36525\) |
Các đại lượng này cùng nhau cho ra góc thời gian sao địa phương \(\theta = (\mathrm{GMST} + \text{kinh độ}) \bmod 360\). Sau đó, Thăng cung được suy ra từ \(\theta\), độ nghiêng \(\varepsilon\) và vĩ độ \(\varphi\).
Thuật ngữ chính: Thăng cung, Thiên đỉnh giữa, Độ nghiêng và Thời gian sao
- Thăng cung (ASC) / cung mọc
- Điểm trên hoàng đạo đang mọc ở đường chân trời phía đông tại thời điểm và địa điểm đã cho. Cung hoàng đạo chứa điểm đó là cung mọc.
- Hạ cung
- Điểm trên hoàng đạo đang lặn ở đường chân trời phía tây. Nó đối diện chính xác với Thăng cung, cách 180°.
- Thiên đỉnh giữa (MC)
- Điểm trên hoàng đạo đi qua kinh tuyến địa phương, vòng tròn lớn chạy từ bắc xuống nam qua thiên đỉnh. Đây là điểm cao nhất của hoàng đạo trên bầu trời. Nó được tính từ cùng góc thời gian sao địa phương \(\theta\) và độ nghiêng.
- Hoàng đạo
- Đường đi biểu kiến hằng năm của Mặt Trời trên bầu trời, tức là mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất được chiếu lên thiên cầu. Kinh độ hoàng đạo được đo dọc theo đường này.
- Hoàng đạo nhiệt đới so với hoàng đạo sao
- Hoàng đạo nhiệt đới cố định 0° Bạch Dương tại điểm xuân phân tháng Ba, nên nó theo các mùa. Hoàng đạo sao được neo vào các ngôi sao cố định. Do tuế sai, hai hệ này lệch nhau một khoảng (ayanamsa) khoảng 24° hiện nay. Máy tính này dùng hoàng đạo nhiệt đới.
- Độ nghiêng của hoàng đạo (ε)
- Góc giữa xích đạo Trái Đất và hoàng đạo, khoảng 23.44° và đang giảm dần chậm.
- Ngày Julian (JD)
- Số đếm liên tục các ngày kể từ một gốc cố định, giúp tránh những bất thường của lịch. Mỗi ngày JD bắt đầu lúc giữa trưa, nên nửa đêm rơi vào giá trị .5.
- Thời gian sao Greenwich / thời gian sao địa phương
- Thời gian sao trung bình Greenwich (GMST) là góc giờ của điểm xuân phân trung bình tháng Ba tại kinh tuyến Greenwich 0°. Thời gian sao địa phương bằng GMST cộng với kinh độ đông của người quan sát. Nó cho biết những độ nào của hoàng đạo đang nằm trên kinh tuyến.
- Độ lệch múi giờ UTC
- Chênh lệch giữa giờ đồng hồ địa phương và UTC tính bằng giờ, ví dụ −5 đối với Giờ chuẩn miền Đông Hoa Kỳ hoặc +1 đối với Giờ Trung Âu. Máy tính dùng \(UT = \text{giờ địa phương} - \text{độ lệch}\). Nếu lúc sinh có giờ tiết kiệm ánh sáng ban ngày, hãy dùng độ lệch có hiệu lực lúc đó (ví dụ −4 đối với Giờ mùa hè miền Đông Hoa Kỳ), chứ không dùng độ lệch chuẩn.
- Quy ước vĩ độ và kinh độ
- Vĩ độ dương ở phía bắc xích đạo và âm ở phía nam. Kinh độ dương ở phía đông Greenwich và âm ở phía tây. Ví dụ, New York có vĩ độ khoảng +40.7° và kinh độ −74.0°. Nhập kinh độ tây dưới dạng số dương sẽ đặt biểu đồ về phía sai của địa cầu và cho ra Thăng cung sai. Gần các cực, Thăng cung trở nên không ổn định, nên công cụ này giới hạn vĩ độ trong khoảng ±89°.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giờ sinh lại quan trọng đến vậy?
Cung mọc dịch chuyển khoảng 1 độ sau mỗi 4 phút, nên chỉ lệch 30 phút là sai khoảng 7 độ, còn lệch 2 giờ có thể đổi sang cung khác.
Công cụ có dùng hoàng đạo thiên văn (sidereal) không?
Không. Công cụ dùng hoàng đạo nhiệt đới, được hầu hết các nhà chiêm tinh phương Tây sử dụng. Chiêm tinh Vệ Đà (Vedic) sẽ trừ đi ayanamsa khoảng 24 độ.
Còn các vĩ độ cực đoan thì sao?
Ở vĩ độ trên khoảng 66 độ Bắc hoặc Nam, cung mọc có thể biến động bất thường và một số hệ thống nhà có thể không tính được. Vĩ độ được giới hạn ở 89 độ để tránh các điểm kỳ dị toán học.