Nedir?
Uçak Yakıt Tüketimi Hesaplayıcı, bir uçağın ortalama yakıt akış debisini toplam uçuş süresiyle birleştirerek uçuş boyunca yakacağı yakıt miktarını tahmin eder. Uçuş planlama, ağırlık ve denge (weight & balance) hesapları, menzil tahmini ve maliyet öngörüsü için pilotların, uçuş harekât uzmanlarının (dispeçerlerin) ve havacılık öğrencilerinin kullandığı temel bir araçtır.
Formül
Tüketilen toplam yakıt, ortalama yakıt akış debisi \(\dot{m}\) (saatte kilogram) ile uçuş süresi \(t\) (saat) çarpımına eşittir:
$$\text{Fuel} = \dot{m} \times t$$
Burada \(\dot{m}\) = kg/sa cinsinden ortalama yakıt akış debisi, \(t\) = saat cinsinden uçuş süresidir; dolayısıyla sonuç kilogram yakıt olarak çıkar. Her iki değer de ortalama olduğundan hesap, sabit bir seyir (cruise) tüketimi varsayar. Gerçek uçuşlarda ise kalkış, tırmanış, seyir ve alçalma safhalarında tüketim belirgin şekilde değişir.
Nasıl Kullanılır?
Uçağın ortalama yakıt akış debisini kg/sa olarak, planlanan uçuş süresini de saat olarak girin; gereken toplam yakıtı doğrudan görün. Planlama yaparken bu seyir değerinin üzerine yedek yakıtı (genellikle 30–45 dakikalık bekleme yakıtı), taksi yakıtını ve beklenmedik durum (kontenjans) yakıtını mutlaka ekleyin.
Örnek Hesap
Bir turboprop uçağın tüketiminin \(\dot{m} = 2500\ \text{kg/hr}\) olduğunu ve uçuşun \(t = 4\ \text{hr}\) sürdüğünü varsayalım. Toplam seyir yakıtı:
$$\text{Fuel} = 2500 \times 4 = 10{,}000\ \text{kg}$$
Yani yedekler eklenmeden önce yaklaşık 10.000 kg yakıta ihtiyaç vardır.
Uçak Tipine Göre Tipik Yakıt Akış Debileri
Aşağıdaki tabloda yaygın uçak sınıfları için temsilî ortalama seyir yakıt akış debileri kg/sa cinsinden verilmiştir (aksi belirtilmedikçe uçağın tamamı için toplam değerdir). Gerçek yakıt akışı; ağırlık, irtifa, dış hava sıcaklığı, motor tipi ve itki ayarına göre önemli ölçüde değişir; kalkış ve ilk tırmanışta seyre kıyasla çok daha yüksektir. Bu rakamları yalnızca kaba planlama değerleri olarak kullanın.
| Uçak sınıfı | Örnek | Yaklaşık seyir yakıt akışı (kg/sa) |
|---|---|---|
| Hafif tek motorlu pistonlu | Cessna 172 | ~30 |
| Hafif çift motorlu pistonlu | Piper Seneca / Baron | ~60–90 |
| Tek motorlu turboprop | Pilatus PC-12, TBM 900 | ~150–250 |
| Bölgesel turboprop (çift motor) | ATR 72, Dash 8 Q400 | ~450–650 |
| Bölgesel jet | CRJ900, Embraer E175 | ~1.300–1.800 |
| Dar gövdeli jet | Airbus A320, Boeing 737 | ~2.400–2.600 |
| Geniş gövdeli jet | Boeing 777, Airbus A350 | ~6.000–7.000 |
Sefer yakıtını tahmin etmek için seyir debisini uçuş süresiyle çarpın: \( \text{Total Fuel (kg)} = \text{Fuel Flow (kg/hr)} \times \text{Flight Time (hr)} \). Örneğin A320 sınıfı bir jet, 2,5 saatlik bir seyir bacağında yaklaşık 2.500 kg/sa yakarsa \( 2{,}500 \times 2.5 \) = 6,250 kg seyir yakıtı harcar. Gerçek uçuş planlamasında bu seyir tüketiminin üzerine taksi, tırmanış, alçalma, kontenjans, yedek meydan (alternatif) ve nihai ihtiyat yakıtı eklenmelidir.
Yakıt Birimi Dönüşümleri
Havacılık yakıtı hem kütle (kg, lb) hem de hacim (litre, ABD galonu) cinsinden ölçülür. Motor performansı ile ağırlık ve denge hesapları kütleye dayandığından jetlerde kütle bazlı planlama yaygındır; pompada ise hacim kullanılır. Kütle ile hacim arasında geçiş yapmak için yakıtın yoğunluğu gerekir. Jet A (ABD'de yaygın) ve uluslararası standart olan Jet A-1 için genellikle yaklaşık 0,80 kg/L (ABD galonu başına kabaca 6,7 lb) referans yoğunluğu kullanılır. Türkiye dâhil ülkemizde ve Avrupa'da ikram edilen tipik jet yakıtı Jet A-1'dir.
Kütle ve hacim dönüşümleri (kesin)
| Birim | Hedef birim | Çarpan |
|---|---|---|
| kilogram (kg) | pound (lb) | 2,20462 |
| pound (lb) | kilogram (kg) | 0,453592 |
| ABD galonu | litre (L) | 3,78541 |
| litre (L) | ABD galonu | 0,264172 |
Kütle ↔ hacim (Jet A / Jet A-1, yoğunluk ≈ 0,80 kg/L)
| Birim | Hedef birim | Yaklaşık çarpan |
|---|---|---|
| litre (L) | kilogram (kg) | × 0,80 |
| kilogram (kg) | litre (L) | × 1,25 |
| ABD galonu | kilogram (kg) | × 3,03 |
| ABD galonu | pound (lb) | × 6,7 |
Hacim tabanlı çarpanlar doğrudan yoğunluktan türetilir: 1 L × 0,80 kg/L = 0,80 kg ve 1 ABD galonu × 3,78541 L/gal × 0,80 kg/L ≈ 3,03 kg (≈ 6,7 lb). Kütle dönüşümleri (kg ↔ lb) ve hacim dönüşümleri (L ↔ ABD galonu) kesindir ve yakıt tipinden bağımsızdır; ancak kütle ile hacim arasındaki her dönüşüm, kullanılan yakıtın cinsine ve sıcaklığına bağlıdır. Jet yakıtı yoğunluğu tipik olarak 0,775–0,840 kg/L aralığındadır ve sıcaklık arttıkça düşer. Bu nedenle hassas planlamada 0,80 kg/L nominal değeri yerine yakıt fişinde veya ikmal emrinde yazan gerçek yoğunluğu kullanın.
Sıkça Sorulan Sorular
Yedek yakıt dâhil mi? Hayır. Hesap yalnızca sefer (trip) tüketimini verir; mevzuatın gerektirdiği yedek yakıtı, taksi ve kontenjans yakıtını her zaman ayrıca ekleyin.
Farklı birim kullanabilir miyim? Evet, birimler kendi içinde tutarlı olduğu sürece. Debiyi litre/saat girerseniz sonuç litre cinsinden çıkar.
Gerçek tüketimim neden daha yüksek? Tırmanış, hava koşulları, uçuş ağırlığı ve hava trafiği kaynaklı gecikmeler, sabit seyir debisine dayalı tahmini aşan bir tüketime yol açar.