Tampon çözelti hesaplayıcı nedir?
Tampon çözelti, içine az miktarda asit ya da baz eklendiğinde pH değişimine direnen çözeltidir. Bu hesaplayıcı, Henderson-Hasselbalch denklemini kullanarak hedef pH'a ulaşmak için ne kadar zayıf asit ve eşlenik baz gerektiğini size tam olarak söyler. Hedef pH'ı, asit ayrışma sabitinin \(\text{p}K_a\) değerini, toplam tampon derişimi \(C\)'yi ve hacim \(V\)'yi girin; hesaplayıcı her bileşen için gereken mol miktarını ve derişimi verir.
Formülün açıklaması
Bir tamponun pH'ı, eşlenik baz ile zayıf asidin oranına bağlıdır:
$$\text{pH} = \text{p}K_a + \log_{10}\frac{[\text{A}^-]}{[\text{HA}]}$$Denklemi düzenlediğimizde mol oranı \(R = 10^{\,\text{pH} - \text{p}K_a}\) bulunur. Toplam derişim \(C\) ve hacim \(V\) sabit olduğunda her türün miktarı şöyledir:
$$n_{\text{HA}} = \frac{C\,V}{1 + R}, \qquad n_{\text{A}^-} = \frac{C\,V\,R}{1 + R}$$
Nasıl kullanılır?
Zayıf asidinizin \(\text{p}K_a\) değerini bir kaynaktan bulun; asetik asit için bu değer \(4.76\)'dır. İstediğiniz pH'ı ve tamponun toplam molaritesini seçin. Araç \(R\) oranını hesaplar, toplam derişimi asit ve baz arasında paylaştırır, sonra hacimle çarparak tartabileceğiniz ya da pipetle alabileceğiniz mol miktarlarını verir.
Çözümlü örnek
\(\text{p}K_a = 4.76\) olan, pH 5.00'da 0.1 mol/L'lik 1 L asetat tamponu hazırlayalım:
$$R = 10^{5.00 - 4.76} = 10^{0.24} = 1.738$$$$n_{\text{HA}} = \frac{0.1 \times 1}{1 + 1.738} = 0.0365\ \text{mol}$$$$n_{\text{A}^-} = 0.1 - 0.0365 = 0.0635\ \text{mol}$$Yani yaklaşık 0.0365 mol asetik asidi 0.0635 mol sodyum asetatla karıştırıp hacmi 1 L'ye tamamlarsınız.
Yaygın Tampon Sistemlerinin pKa Değerleri
Tampon, hedef pH zayıf asidin pKa değerinin yaklaşık bir birim çevresindeyken en iyi çalışır. Bu aralıkta \(R = [\text{A}^-]/[\text{HA}]\) oranı 0.1 ile 10 arasında kalır. pKa değeri hedef pH'ınıza en yakın olan asit/eşlenik baz çiftini seçin ve bu pKa'yı hesaplayıcıya girin. Tablodaki değerler, 25 °C için literatürdeki tipik değerlerdir.
| Tampon sistemi (asit / eşlenik baz) | 25 °C'de pKa | Etkin pH aralığı (pKa ± 1) |
|---|---|---|
| Asetik asit / asetat | 4.76 | 3.76 – 5.76 |
| Sitrik asit / dihidrojen sitrat (pKa1) | 3.13 | 2.13 – 4.13 |
| Dihidrojen sitrat / hidrojen sitrat (pKa2) | 4.76 | 3.76 – 5.76 |
| Hidrojen sitrat / sitrat (pKa3) | 6.40 | 5.40 – 7.40 |
| Formik asit / format | 3.75 | 2.75 – 4.75 |
| Fosforik asit / H2PO4− (pKa1) | 2.15 | 1.15 – 3.15 |
| H2PO4− / HPO42− (pKa2) | 7.20 | 6.20 – 8.20 |
| HPO42− / PO43− (pKa3) | 12.35 | 11.35 – 13.35 |
| Karbonik asit / bikarbonat | 6.35 | 5.35 – 7.35 |
| Bikarbonat / karbonat | 10.33 | 9.33 – 11.33 |
| Tris-H+ / Tris | 8.07 | 7.07 – 9.07 |
| HEPES | 7.5 | 6.5 – 8.5 |
| MES | 6.15 | 5.15 – 7.15 |
| Amonyum / amonyak | 9.25 | 8.25 – 10.25 |
| Borik asit / borat | 9.24 | 8.24 – 10.24 |
Sitrik ve fosforik asit gibi çok protonlu asitlerde, hedef pH'ınızı kapsayan basamağın pKa değerini kullanın. Örneğin nötre yakın bir fosfat tamponu için 7.20 değerini kullanın. Karbonik asit için verilen 6.35, çözünmüş CO2'yi de asidin bir parçası sayan görünür pKa değeridir.
Tüm değerler 25 °C ve düşük iyonik şiddet için geçerlidir. pKa, sıcaklığa ve tuz derişimine göre değişir. Özellikle Tris çok hassastır: pKa değeri her °C için yaklaşık 0.028 birim düşer. Dolayısıyla 25 °C'de pH 8.07'ye ayarlanmış bir Tris tamponu 4 °C'de belirgin biçimde daha bazik, 37 °C'de ise daha az bazik olur. Tamponunuzu başka bir sıcaklıkta ya da iyonik şiddette kullanacaksanız bu koşullara göre düzeltilmiş pKa değerini kullanın.
Hedef pH Asit/Baz Dağılımını Nasıl Değiştirir?
Bu tabloda toplam derişimi 0.1 mol/L, hacmi 1 L ve pKa değeri 4.76 olan bir asetat tamponu kullanılmıştır. Toplam tampon miktarı 0.100 mol'de sabittir. Hedef pH'ı değiştirmek yalnızca bu toplamın asetik asit (HA) ile asetat (A−) arasında nasıl paylaşılacağını değiştirir:
$$R = 10^{\,\text{pH} - 4.76}, \qquad n_{\text{HA}} = \frac{0.1 \times 1}{1+R}, \qquad n_{\text{A}^-} = \frac{0.1 \times 1 \cdot R}{1+R}$$| Hedef pH | pH − pKa | R = 10(pH−pKa) | nHA (mol) | nA− (mol) |
|---|---|---|---|---|
| 3.76 | −1.00 | 0.100 | 0.0909 | 0.0091 |
| 4.26 | −0.50 | 0.316 | 0.0760 | 0.0240 |
| 4.76 | 0.00 | 1.000 | 0.0500 | 0.0500 |
| 5.00 | 0.24 | 1.738 | 0.0365 | 0.0635 |
| 5.26 | 0.50 | 3.162 | 0.0240 | 0.0760 |
| 5.76 | 1.00 | 10.000 | 0.0091 | 0.0909 |
pH 5.76 satırının hesabı şöyledir: \(R = 10^{5.76-4.76} = 10^{1} = 10\). Buradan \(n_{\text{HA}} = 0.1/(1+10) = 0.0091\) mol ve \(n_{\text{A}^-} = 0.1 \times 10/(1+10) = 0.0909\) mol bulunur.
Tablo pKa etrafında simetriktir. pH'ı pKa'nın 0.5 birim üstüne çıkarmak, 0.5 birim altına indirmekle aynı dağılımı verir; yalnızca asit ve baz miktarları yer değiştirir. Tampon kapasitesi, pH = pKa olduğunda ve asit ile baz eşit miktarda bulunduğunda (R = 1) en yüksektir. Aralığın kenarlarında (R = 0.1 veya R = 10) bileşenlerden biri toplamın yalnızca yaklaşık %9'unu oluşturur. Bu küçük rezerv tükendiğinde pH hızla değişir.
Sonucu Yorumlama ve Sınırlamalar
Hesaplayıcı, \(\text{pH} = \text{p}K_a + \log_{10}([\text{A}^-]/[\text{HA}])\) şeklindeki Henderson–Hasselbalch denklemini kullanır. Denklem aktiviteler yerine derişimleri kullandığından sonuç bir yaklaşıklıktır. Aktivite katsayıları ve iyonik şiddet göz ardı edilir. Bu yüzden ölçtüğünüz gerçek pH çoğu zaman yaklaşık 0.05–0.1 birim sapar; derişik ya da tuz oranı yüksek tamponlarda sapma daha fazla da olabilir. Hesaplanan miktarları bir başlangıç tarifi olarak kullanın:
- Bileşenleri, son hacimden daha az miktarda suda çözün.
- pH'ı, tamponun kullanılacağı sıcaklıkta, kalibre edilmiş bir pH metreyle ölçün.
- HCl veya NaOH gibi güçlü asit ya da bazdan küçük eklemelerle pH'ı ayarlayın.
- Son hacme tamamlayın.
Denklem iki durumda güvenilir olmaktan çıkar:
- Çok seyreltik tamponlar (yaklaşık 1 mM'nin altında): suyun otoiyonlaşması ve asidin kendi ayrışması, HA ve A− derişimlerini eklediğiniz miktarlardan uzaklaştırır. Bu durumda tam bir denge hesabı gerekir.
- pKa değerinin yaklaşık 3'ün altında ya da 11'in üstünde olması: güçlü asitler belirgin biçimde ayrışır, yüksek pKa değerlerinde ise eşlenik baz belirgin biçimde hidrolize olur. [HA] ve [A−] değerlerinin eklenen miktarlara eşit olduğu varsayımı geçerliliğini yitirir. Bu durum örneğin fosfatın pKa1 (2.15) ve pKa3 (12.35) değerleri için geçerlidir.
Molü grama çevirme. Hesaplayıcı miktarları mol cinsinden verir. Tartılacak kütleyi bulmak için her miktarı, elinizdeki bileşiğin (varsa hidrat suyu dahil) mol kütlesiyle çarpın:
$$m = n \times M$$pH 5.76'da 0.1 M, 1 L'lik asetat tamponu için 0.0909 mol asetata ihtiyacınız var. Susuz sodyum asetatla (82.03 g/mol) bu \(0.0909 \times 82.03 \approx 7.46\) g eder. Sodyum asetat trihidratla (136.08 g/mol) ise \(0.0909 \times 136.08 \approx 12.37\) g olur. 0.0091 mol asetik asit (60.05 g/mol) \(0.0091 \times 60.05 \approx 0.55\) g eder. Asetik asit sıvı olduğundan genellikle yoğunluğu kullanılarak hacim olarak ölçülür.
Toplam derişimi seçme. pH yalnızca R oranına bağlıdır, toplam derişime bağlı değildir. Ancak tampon kapasitesi toplam derişimle orantılı artar. 0.1 M'lik bir tampon, aynı pH'ta pH'ın aynı miktarda kaymasına kadar 0.01 M'lik tampondan yaklaşık on kat fazla asit ya da baz tutabilir. Beklediğiniz asit veya baz yüküne yetecek kadar yüksek bir derişim seçin, ancak deneyinizin iyonik şiddet ve çözünürlük açısından tolere edebileceği sınırı aşmayın.
SSS
Sıcaklık önemli mi? Evet. \(\text{p}K_a\) sıcaklıkla biraz değişir; bu yüzden tamponu çalışma sıcaklığınızda hazırlayıp ölçün.
En iyi tamponlama aralığı nedir? Tamponlar, \(R\) değerinin \(0.1\) ile \(10\) arasında kaldığı, \(\text{p}K_a\) değerinin bir pH birimi çevresinde en iyi çalışır.
Zayıf baz için kullanabilir miyim? Evet, bazın eşlenik asidinin \(\text{p}K_a\) değerini kullanın.