Máy tính dung dịch đệm hóa học

Máy tính dung dịch đệm hóa học

Đang tăng trưởng AI Skill PRO

Nhập phép tính

Kết quả

Tỉ lệ bazơ liên hợp so với axit
1,738
[A⁻] / [HA]
Thành phần Nồng độ (mol/L) Lượng (mol)
Axit yếu (HA) 0,0365 0,0365
Bazơ liên hợp (A⁻) 0,0635 0,0635

Công thức

[HA]=C1+R,[A−]=C·R1+R,nHA=[HA]·V,nA−=[A−]·Vwhere{R=10pH−pKaC=Total Conc. (mol/L)V=Volume (L)\begin{gathered} [\text{HA}] = \frac{C}{1+R}, \qquad [\text{A}^{-}] = \frac{C \cdot R}{1+R}, \qquad n_{\text{HA}} = [\text{HA}] \cdot V, \qquad n_{\text{A}^{-}} = [\text{A}^{-}] \cdot V \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} R &= 10^{\,\text{pH} - \text{pKa}} \\ C &= \text{Total Conc. (mol/L)} \\ V &= \text{Volume (L)} \end{aligned} \right. \end{gathered}
Thống kê sử dụng

Quảng cáo

Báo lỗi nội dung trang này

Máy tính dung dịch đệm là gì?

Dung dịch đệm có khả năng chống lại sự thay đổi pH khi thêm vào một lượng nhỏ axit hoặc bazơ. Máy tính này dùng phương trình Henderson-Hasselbalch để cho bạn biết chính xác cần bao nhiêu axit yếu và bazơ liên hợp để đạt pH mong muốn. Bạn chỉ cần nhập pH mục tiêu, hằng số phân li axit \(\text{p}K_a\), tổng nồng độ đệm \(C\) và thể tích \(V\); công cụ sẽ trả về số mol và nồng độ cần dùng của từng thành phần.

Sơ đồ axit yếu HA và bazơ liên hợp A⁻ kết hợp thành dung dịch đệm, với một proton chuyển qua lại giữa hai chất
Dung dịch đệm gồm một axit yếu (HA) trộn với bazơ liên hợp của nó (A⁻), và proton có thể chuyển qua lại giữa hai chất này.

Giải thích công thức

pH của dung dịch đệm phụ thuộc vào tỉ lệ giữa bazơ liên hợp và axit yếu:

$$\text{pH} = \text{p}K_a + \log_{10}\frac{[\text{A}^-]}{[\text{HA}]}$$

Biến đổi ta được tỉ lệ mol \(R = 10^{\,\text{pH} - \text{p}K_a}\). Với tổng nồng độ \(C\) và thể tích \(V\) cố định, lượng mỗi chất là:

$$n_{\text{HA}} = \frac{C\,V}{1 + R}, \qquad n_{\text{A}^-} = \frac{C\,V\,R}{1 + R}$$
Tổng nồng độ C được chia thành phần HA và A⁻, nhân với thể tích V để ra số mol mỗi thành phần trong bình
Tổng nồng độ được chia cho axit và bazơ, rồi nhân với thể tích để ra số mol mỗi chất cần cân.

Cách sử dụng

Hãy tra \(\text{p}K_a\) của axit yếu bạn dùng; với axit axetic, giá trị này là \(4.76\). Chọn pH mong muốn và tổng nồng độ mol của dung dịch đệm. Công cụ sẽ tính tỉ lệ \(R\), chia tổng nồng độ cho axit và bazơ, rồi nhân với thể tích để cho ra số mol bạn cần cân hoặc hút bằng pipet.

Quảng cáo

Ví dụ minh họa

Pha 1 L dung dịch đệm axetat 0,1 mol/L ở pH 5,00 với \(\text{p}K_a = 4.76\):

$$R = 10^{5.00 - 4.76} = 10^{0.24} = 1.738$$$$n_{\text{HA}} = \frac{0.1 \times 1}{1 + 1.738} = 0.0365\ \text{mol}$$$$n_{\text{A}^-} = 0.1 - 0.0365 = 0.0635\ \text{mol}$$

Như vậy, bạn trộn khoảng 0,0365 mol axit axetic với 0,0635 mol natri axetat rồi thêm nước đến đủ 1 L.

Giá trị pKa của các hệ đệm thông dụng

Dung dịch đệm hoạt động tốt nhất khi pH mục tiêu nằm trong khoảng ±1 đơn vị so với pKa của axit yếu. Trong khoảng này, tỉ lệ \(R = [\text{A}^-]/[\text{HA}]\) nằm giữa 0,1 và 10. Hãy chọn cặp axit/bazơ liên hợp có pKa gần nhất với pH mục tiêu, sau đó nhập pKa đó vào máy tính. Các giá trị trong bảng là giá trị tham khảo điển hình trong tài liệu ở 25 °C.

Hệ đệm (axit / bazơ liên hợp) pKa ở 25 °C Khoảng pH hiệu quả (pKa ± 1)
Axit axetic / axetat 4.76 3.76 – 5.76
Axit citric / dihydro citrat (pKa1) 3.13 2.13 – 4.13
Dihydro citrat / hydro citrat (pKa2) 4.76 3.76 – 5.76
Hydro citrat / citrat (pKa3) 6.40 5.40 – 7.40
Axit fomic / fomat 3.75 2.75 – 4.75
Axit photphoric / H2PO4− (pKa1) 2.15 1.15 – 3.15
H2PO4− / HPO42− (pKa2) 7.20 6.20 – 8.20
HPO42− / PO43− (pKa3) 12.35 11.35 – 13.35
Axit cacbonic / bicacbonat 6.35 5.35 – 7.35
Bicacbonat / cacbonat 10.33 9.33 – 11.33
Tris-H+ / Tris 8.07 7.07 – 9.07
HEPES 7.5 6.5 – 8.5
MES 6.15 5.15 – 7.15
Amoni / amoniac 9.25 8.25 – 10.25
Axit boric / borat 9.24 8.24 – 10.24

Với các axit đa chức như axit citric và axit photphoric, hãy dùng pKa của nấc phân li có khoảng pH bao quanh pH mục tiêu của bạn. Ví dụ, dùng 7.20 cho dung dịch đệm photphat gần pH trung tính. Giá trị 6.35 của axit cacbonic là pKa biểu kiến, tính cả CO2 hòa tan vào phần axit.

Mọi giá trị đều áp dụng ở 25 °C và độ mạnh ion thấp. pKa thay đổi theo nhiệt độ và nồng độ muối. Tris đặc biệt nhạy: pKa của nó giảm khoảng 0,028 đơn vị trên mỗi °C. Vì vậy, dung dịch đệm Tris pha ở pH 8.07 tại 25 °C sẽ kiềm hơn rõ rệt ở 4 °C và bớt kiềm hơn ở 37 °C. Nếu dung dịch đệm được dùng ở nhiệt độ hoặc độ mạnh ion khác, hãy dùng pKa đã hiệu chỉnh theo các điều kiện đó.

pH mục tiêu ảnh hưởng thế nào đến tỉ lệ axit/bazơ

Bảng này dùng dung dịch đệm axetat có tổng nồng độ 0,1 mol/L, thể tích 1 L và pKa = 4.76. Tổng lượng đệm cố định là 0,100 mol. Thay đổi pH mục tiêu chỉ làm thay đổi cách chia tổng này giữa axit axetic (HA) và axetat (A−):

$$R = 10^{\,\text{pH} - 4.76}, \qquad n_{\text{HA}} = \frac{0.1 \times 1}{1+R}, \qquad n_{\text{A}^-} = \frac{0.1 \times 1 \cdot R}{1+R}$$
pH mục tiêu pH − pKa R = 10(pH−pKa) nHA (mol) nA− (mol)
3.76 −1.00 0.100 0.0909 0.0091
4.26 −0.50 0.316 0.0760 0.0240
4.76 0.00 1.000 0.0500 0.0500
5.00 0.24 1.738 0.0365 0.0635
5.26 0.50 3.162 0.0240 0.0760
5.76 1.00 10.000 0.0091 0.0909

Đây là phép tính cho dòng pH 5.76: \(R = 10^{5.76-4.76} = 10^{1} = 10\). Từ đó \(n_{\text{HA}} = 0.1/(1+10) = 0.0091\) mol và \(n_{\text{A}^-} = 0.1 \times 10/(1+10) = 0.0909\) mol.

Bảng đối xứng quanh pKa. Khi pH cao hơn pKa 0,5 đơn vị, cách chia giống như khi thấp hơn pKa 0,5 đơn vị, chỉ là lượng axit và bazơ đổi chỗ cho nhau. Dung lượng đệm lớn nhất tại R = 1, tức pH = pKa, khi axit và bazơ có lượng bằng nhau. Ở rìa của khoảng đệm (R = 0,1 hoặc R = 10), một thành phần chỉ chiếm khoảng 9% tổng lượng. Khi lượng dự trữ nhỏ này bị dùng hết, pH sẽ thay đổi rất nhanh.

Quảng cáo
Các cột xếp chồng cho thấy tỉ lệ axit so với bazơ chuyển từ chủ yếu là HA sang chủ yếu là A⁻ khi pH đi qua pKa
Khi pH bằng pKa, axit và bazơ chia đều 50/50, và khoảng đệm hữu ích là khoảng pKa ± 1.

Cách hiểu kết quả và những hạn chế

Máy tính dùng phương trình Henderson–Hasselbalch, \(\text{pH} = \text{p}K_a + \log_{10}([\text{A}^-]/[\text{HA}])\). Phương trình này dùng nồng độ thay cho hoạt độ nên kết quả chỉ là gần đúng. Hệ số hoạt độ và độ mạnh ion bị bỏ qua. Do đó, pH đo được trên thực tế thường lệch khoảng 0,05–0,1 đơn vị, và đôi khi lệch nhiều hơn với dung dịch đệm đậm đặc hoặc nhiều muối. Hãy xem lượng tính được là công thức khởi đầu:

  1. Hòa tan các thành phần trong lượng nước ít hơn thể tích cuối cùng.
  2. Đo pH bằng máy đo pH đã hiệu chuẩn, ở đúng nhiệt độ sẽ dùng dung dịch đệm.
  3. Chỉnh pH bằng cách thêm từng lượng nhỏ axit hoặc bazơ mạnh, chẳng hạn HCl hoặc NaOH.
  4. Thêm nước đến thể tích cuối cùng.

Phương trình trở nên không đáng tin trong hai trường hợp:

  • Dung dịch đệm rất loãng (dưới khoảng 1 mM): sự tự ion hóa của nước và sự phân li của chính axit làm nồng độ HA và A− lệch khỏi lượng bạn đã thêm vào. Khi đó cần tính cân bằng đầy đủ.
  • pKa nhỏ hơn khoảng 3 hoặc lớn hơn khoảng 11: axit mạnh phân li đáng kể, còn ở pKa cao thì bazơ liên hợp bị thủy phân đáng kể. Giả thiết [HA] và [A−] bằng lượng đã thêm vào không còn đúng. Điều này áp dụng, chẳng hạn, cho pKa1 (2.15) và pKa3 (12.35) của photphat.

Đổi mol sang gam. Máy tính cho lượng theo mol. Để tìm khối lượng cần cân, hãy nhân mỗi lượng với khối lượng mol của hợp chất bạn thực sự có, kể cả nước kết tinh nếu có:

$$m = n \times M$$

Với dung dịch đệm axetat 0,1 M, 1 L ở pH 5.76, bạn cần 0,0909 mol axetat. Với natri axetat khan (82,03 g/mol), đó là \(0.0909 \times 82.03 \approx 7.46\) g. Với natri axetat trihydrat (136,08 g/mol), là \(0.0909 \times 136.08 \approx 12.37\) g. Lượng 0,0091 mol axit axetic (60,05 g/mol) là \(0.0091 \times 60.05 \approx 0.55\) g. Vì axit axetic là chất lỏng nên thường được đong theo thể tích dựa trên khối lượng riêng của nó.

Chọn tổng nồng độ. pH chỉ phụ thuộc vào tỉ lệ R, không phụ thuộc vào tổng nồng độ. Tuy nhiên, dung lượng đệm tăng theo tổng nồng độ. Dung dịch đệm 0,1 M có thể trung hòa lượng axit hoặc bazơ thêm vào nhiều gấp khoảng mười lần so với dung dịch 0,01 M ở cùng pH, trước khi pH thay đổi một lượng như nhau. Hãy chọn nồng độ đủ cao cho lượng axit hoặc bazơ bạn dự kiến, nhưng vẫn trong giới hạn độ mạnh ion và độ tan mà thí nghiệm của bạn chấp nhận được.

Câu hỏi thường gặp

Nhiệt độ có ảnh hưởng không? Có. \(\text{p}K_a\) thay đổi nhẹ theo nhiệt độ, vì vậy hãy pha và đo dung dịch đệm ở đúng nhiệt độ làm việc.

Khoảng đệm tốt nhất là bao nhiêu? Dung dịch đệm hoạt động tốt nhất trong khoảng một đơn vị pH quanh \(\text{p}K_a\), khi \(R\) nằm giữa \(0.1\) và \(10\).

Có dùng được cho bazơ yếu không? Có, hãy dùng \(\text{p}K_a\) của axit liên hợp của bazơ đó.

Cập nhật lần cuối:

Phổ biến nhất trong Hóa học

Xem tất cả máy tính Hóa học