Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Tampon Çözelti Reçetesi Hesaplayıcı, seçtiğiniz hacimde hedeflediğiniz pH değerine ulaşmak için ne kadar zayıf asit ve ne kadar konjuge baz karıştırmanız gerektiğini net biçimde söyler. Hesaplamanın temeli, analitik kimya, biyokimya ve moleküler biyoloji laboratuvarlarında tampon davranışını açıklamak için kullanılan standart model olan Henderson-Hasselbalch denklemidir.
Formülün açıklaması
Bir tampon çözelti, içinde birbirine yakın miktarlarda zayıf asit \(\text{HA}\) ve onun konjuge bazı \(\text{A}^-\) bulundurduğu için pH değişimine direnç gösterir. pH'ı belirleyen şey bu ikisinin oranıdır:
$$\text{pH} = \text{p}K_a + \log_{10}\left(\frac{[\text{A}^-]}{[\text{HA}]}\right)$$Denklemi yeniden düzenlediğimizde baz/asit oranı \(r\) elde edilir; bu oranı kullanarak toplam tampon derişimi \(C_\text{total}\) iki bileşene paylaştırılır:
$$r = 10^{(\text{pH}-\text{p}K_a)}, \qquad [\text{A}^-] = C_\text{total}\cdot\frac{r}{1+r}, \qquad [\text{HA}] = C_\text{total}\cdot\frac{1}{1+r}$$Her bir derişimi hacim \(V\) (litre cinsinden) ile çarptığınızda, tartmanız gereken asit ve baz mol miktarlarına ulaşırsınız.
Nasıl kullanılır?
Hedef pH değerini, kullandığınız asidin \(\text{p}K_a\) değerini, mol/L cinsinden toplam tampon derişimini ve litre cinsinden son hacmi girin. Hesaplayıcı size baz/asit oranını, her bileşenin derişimini ve tamponu hazırlamak için gereken asit ile konjuge baz mol miktarlarını verir.
Örnek hesaplama
Diyelim ki \(\text{p}K_a=4{,}76\) olan bir asitle, \(\text{pH}=5{,}76\) değerinde 0,2 mol/L'lik asetat tamponunu 0,5 L hacimde hazırlamak istiyorsunuz. Önce oranı bulalım:
$$r = 10^{(5.76-4.76)} = 10^{1} = 10$$Ardından derişimler ve mol miktarları:
$$[\text{A}^-] = 0.2\times\frac{10}{11} = 0.1818\ \text{mol/L},\quad [\text{HA}] = 0.2\times\frac{1}{11} = 0.0182\ \text{mol/L}$$$$n_{\text{A}^-} = 0.1818\times 0.5 = 0.0909\ \text{mol},\quad n_{\text{HA}} = 0.0182\times 0.5 = 0.0091\ \text{mol}$$Not: Formüllerde ondalık ayırıcı olarak uluslararası gösterimdeki nokta kullanılmıştır; Türkçe metinde bu değerler virgülle okunur (örneğin 0.1818 = 0,1818).
Sıkça sorulan sorular
İyonik şiddet hesaba katılıyor mu? Hayır. Hesaplama, ideal Henderson-Hasselbalch biçimini kullanır; yüksek hassasiyet gerektiren çalışmalarda \(\text{p}K_a\) değerini aktiflik (aktivite) etkilerine göre düzeltmeniz gerekir.
En iyi tamponlama aralığı nedir? Tamponlar en iyi \(\text{p}K_a \pm 1\) aralığında çalışır; bu aralıkta baz/asit oranı yaklaşık 0,1 ile 10 arasında kalır.
Mol miktarını grama çevirebilir miyim? Evet, her bileşenin mol sayısını kendi molar kütlesiyle çarpmanız yeterlidir.