Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Bir tampon çözelti, denge halindeki zayıf bir asit (HA) ve onun konjuge bazını (A⁻) içerdiği için pH değişimlerine direnir. Bu araç, belirlediğiniz toplam derişim ve hacimde istediğiniz pH'a ulaşmak için her bir türden tam olarak ne kadar kullanmanız gerektiğini söyler. İlgili pKa değerini bildiğiniz sürece asetat, fosfat, Tris, karbonat, sitrat ve daha pek çok konjuge asit–baz çifti için çalışır.
Formül nasıl çalışır?
Henderson-Hasselbalch denklemi \( \text{pH} = \text{pKa} + \log_{10}([A^-]/[HA]) \) şeklindedir. Oranı çekmek için düzenlediğimizde \( r = [A^-]/[HA] = 10^{\text{pH} - \text{pKa}} \) elde edilir. \(r\) değerini bulduktan sonra toplam tampon derişimi \(C\) öyle paylaştırılır ki konjuge baz oranı \( r/(1+r) \), asit oranı ise \( 1/(1+r) \) olur. Her bir derişimi hedef hacim \(V\) ile çarptığınızda tartmanız ya da pipetlemeniz gereken mol sayısına ulaşırsınız.
$$\begin{gathered} n_{A^-} = C_{\text{total}} \cdot V \cdot \frac{R}{1+R}, \qquad n_{HA} = C_{\text{total}} \cdot V \cdot \frac{1}{1+R} \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} R &= 10^{\,\text{pH} - \text{pKa}} \\ C_{\text{total}} &= \text{Total Conc (mol/L)} \\ V &= \text{Volume (L)} \end{aligned} \right. \end{gathered}$$
Nasıl kullanılır?
Hedef pH değerinizi, zayıf asidin pKa'sını, istediğiniz toplam tampon molaritesini ve hazırlamayı planladığınız hacmi girin. Hesaplayıcı size [A⁻]/[HA] oranını, her bir bileşenin derişimini, gereken mol miktarını ve her türün tampon içindeki yüzdesini verir. İyi bir tamponlama kapasitesi için hedefinizin yaklaşık ±1 pH birimi içinde kalan bir pKa seçin.
Örnek çözüm
Diyelim ki pKa değeri 7,21 olan, pH 7,4'te 0,1 M'lik 1 L fosfat tamponu hazırlamak istiyorsunuz. Oran:
$$r = 10^{7,4 - 7,21} = 10^{0,19} \approx 1,549$$olur. Baz oranı \( 1,549/2,549 \approx 0,6077 \) olduğundan \( [A^-] \approx 0,0608 \ \text{M} \) (0,0608 mol) ve \( [HA] \approx 0,0392 \ \text{M} \) (0,0392 mol) olur. Bu miktarları birlikte çözündürün ve hacmi 1 L'ye tamamlayın.
Yaygın Tampon Sistemleri ve Bunların pKa Değerleri
Tabloda yaygın olarak kullanılan tampon sistemleri ve 25 °C'deki yaklaşık pKa değerleri verilmiştir. Bir tampon en iyi, baz-asit oranının 1:10 ile 10:1 arasında olduğu yaklaşık pKa ± 1 aralığında çalışır. Poliprotik asitlerin birden fazla pKa değeri vardır ve her biri kendi tamponlama bölgesini oluşturur.
| Tampon sistemi | pKa (25 °C) | Kullanışlı tamponlama pH aralığı (pKa ± 1) |
|---|---|---|
| Asetik asit / asetat | 4.76 | 3.76 – 5.76 |
| Sitrik asit (pKa1) | 3.13 | 2.13 – 4.13 |
| Sitrik asit (pKa2) | 4.76 | 3.76 – 5.76 |
| Sitrik asit (pKa3) | 6.40 | 5.40 – 7.40 |
| MES | 6.10 | 5.10 – 7.10 |
| Karbonik asit / bikarbonat (pKa1) | 6.35 | 5.35 – 7.35 |
| Bikarbonat / karbonat (pKa2) | 10.33 | 9.33 – 11.33 |
| Fosfat (pKa1) | 2.15 | 1.15 – 3.15 |
| Fosfat (pKa2) | 7.21 | 6.21 – 8.21 |
| Fosfat (pKa3) | 12.32 | 11.32 – 13.32 |
| HEPES | 7.48 | 6.48 – 8.48 |
| Tris | 8.07 | 7.07 – 9.07 |
| Amonyum / amonyak | 9.25 | 8.25 – 10.25 |
| Glisin (pKa2) | 9.60 | 8.60 – 10.60 |
Sıcaklık ve iyonik şiddet önemlidir. Yukarıdaki değerler yaklaşıktır ve 25 °C'deki seyreltik çözeltiler için geçerlidir. pKa, sıcaklıkla ve iyonik şiddetle değişir. Tris iyi bilinen bir örnektir: pKa'sı °C başına yaklaşık −0,028 değişir. Bu nedenle 25 °C'de pH 8,07'ye ayarlanmış bir Tris tamponu 37 °C'de yaklaşık 7,73 okur (8,07 − 0,028 × 12 ≈ 7,73). Tamponu, kullanacağınız sıcaklıkta hazırlayın ve ayarlayın; koşullarınıza uygun bir pKa değeri kullanın.
Oranınızı ve Tampon Kapasitesini Yorumlama
Hesap makinesi Henderson-Hasselbalch denklemine dayanır:
$$\text{pH} = \text{pKa} + \log_{10}\frac{[A^-]}{[HA]}$$
dolayısıyla baz-asit oranı \(R = 10^{\text{pH} - \text{pKa}}\) şeklindedir.
- Oran = 1 (pH = pKa): karışım %50 asit ve %50 konjuge baz içerir. Tampon kapasitesi burada en yüksektir, çünkü çözelti eklenen asidi ve eklenen bazı eşit ölçüde nötralize edebilir.
- 1:10 ile 10:1 arasındaki oranlar: bunlar pH = pKa − 1 ile pKa + 1 arasına karşılık gelir. Kullanılabilir tamponlama aralığı budur.
- pKa ± 1'in dışında: bileşenlerden biri neredeyse tükenmiştir, bu nedenle kapasite keskin biçimde düşer. Bu durumda, hedef pH'nize daha yakın bir pKa'ya sahip bir tampon genellikle daha iyi bir seçimdir.
Çalışılmış örnek. Diyelim ki pKa'sı 4,76 olan, toplam konsantrasyonu 0,1 mol/L olan, pH 5,76'da 1 L asetat tamponu istiyorsunuz.
- \(R = 10^{5.76 - 4.76} = 10^{1} = 10\)
- Toplam mol: 0,1 mol/L × 1 L = 0,1 mol
- Konjuge baz: \(n_{A^-} = 0.1 \times \frac{10}{1+10} \approx 0.0909\) mol
- Zayıf asit: \(n_{HA} = 0.1 \times \frac{1}{1+10} \approx 0.0091\) mol
pH = pKa + 1 olduğunda, tampon türlerinin yaklaşık %91'i konjuge bazdır; bu nedenle çözelti eklenen aside, eklenen baza göre çok daha iyi direnç gösterir.
Kapasite ve konsantrasyon. Tampon kapasitesi toplam tampon konsantrasyonuyla orantılıdır. Toplam konsantrasyonu iki katına çıkarmak, aynı pH'da tamponun absorbe edebileceği asit veya baz miktarını kabaca iki katına çıkarır. Belirli bir konsantrasyon için kapasite pH = pKa'da en yüksektir ve her iki yana doğru düşer.
Son pH'ı doğrulayın. Hesaplanan miktarlar ideal davranış varsayar. Gerçek çözeltiler aktivite katsayıları, iyonik şiddet, sıcaklık ve reaktiflerin saflığı ve hidrasyon durumu nedeniyle sapma gösterir. Sonucu bir başlangıç tarifi olarak değerlendirin. Bileşenleri karıştırın, pH'ı çalışma sıcaklığında düzgün kalibre edilmiş bir ölçerle kontrol edin ve gerekirse güçlü bir asit veya baz ile küçük ayarlamalar yapın. Bu şekilde ayarlama toplam iyon içeriğini hafifçe değiştirir.
Sıkça sorulan sorular
Çok protonlu bir asit için hangi pKa'yı kullanmalıyım? Hedef pH'ınıza en yakın pKa değerini kullanın. pH 7 civarındaki fosfat için \( \text{pKa}_2 \approx 7,21 \) kullanılır.
İyonik şiddeti hesaba katıyor mu? Hayır — ideal Henderson-Hasselbalch davranışını esas alır. Hassas çalışmalar için kalibre edilmiş bir pH metreyle doğrulayın ve gerekirse ayarlayın.
Mol yerine gram kullanabilir miyim? Çıkan mol değerini her bir tuzun molar kütlesiyle çarparak tartmanız gereken gram miktarını bulabilirsiniz.