Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Bu araç, iki ucundan basit mesnetli bir H profil (geniş başlıklı veya I kesitli çelik kiriş) kirişin güvenle taşıyabileceği en büyük yükü tahmin eder. Kesit ölçülerini, açıklığı, çeliğin akma dayanımını ve bir güvenlik katsayısını girersiniz; araç izin verilen eğilme momentini, kesme kapasitesini, güvenli yayılı yükü ve kiriş ortasındaki güvenli tekil yükü verir. Hızlı ön boyutlandırma içindir, nihai proje hesabı yerine geçmez.
Nasıl kullanılır?
Toplam yükseklik \(h\), başlık genişliği \(b\), başlık kalınlığı \(t_f\) ve gövde kalınlığı \(t_w\) değerlerini milimetre cinsinden, açıklık \(L\) değerini metre cinsinden, akma dayanımı \(f_y\) değerini MPa cinsinden (yaygın yapı çelikleri için örneğin 235 ile 355 arası) ve güvenlik katsayısı \(\gamma\) değerini girin (1,5 tipik bir çalışma değeridir). Sonuçta eğilme ya da kesmeden hangisi belirleyiciyse o yük gösterilir.
Formüller
Kesitin atalet momenti:
$$I = \frac{b h^3 - (b - t_w)(h - 2t_f)^3}{12}$$Elastik kesit modülü \(S = I/(h/2)\) olarak bulunur. İzin verilen moment ve kesme kuvveti:
$$M_{cap} = \frac{f_y S}{\gamma}, \qquad V = \frac{0.6 f_y h t_w}{\gamma}$$Basit mesnetli bir açıklıkta toplam yayılı yük \(W = 8M_{cap}/L\), orta noktadaki tekil yük ise \(P = 4M_{cap}/L\) ile bulunur. Kısa ve yüksek kesitli açıklıklarda kesme belirleyici olabileceğinden her ikisi de \(2V\) değeriyle sınırlandırılır.
Çözümlü örnek
\(h = 200\) mm, \(b = 100\) mm, \(t_f = 10\) mm, \(t_w = 6\) mm, \(L = 4\) m, \(f_y = 250\) MPa ve \(\gamma = 1.5\) alalım.
$$I = \frac{100 \times 200^3 - 94 \times 180^3}{12} = 20{,}982{,}667\,\text{mm}^4$$$$S = \frac{20{,}982{,}667}{100} = 209{,}827\,\text{mm}^3$$$$M_{cap} = \frac{250 \times 209{,}827}{1.5} = 34.97\,\text{kN}\cdot\text{m}$$$$W = \frac{8 \times 34.97}{4} = 69.94\,\text{kN}$$Kesme kapasitesi 120 kN olduğundan \(2V = 240\) kN olur ve eğilme belirleyicidir.
Sık sorulan sorular
Sehim veya burkulma kontrol ediliyor mu? Hayır. Sehim sınırları, yanal desteksiz basınç başlığının yanal burulmalı burkulması ve gövde ezilmesi gerçek kapasiteyi düşürebilir; bunları ayrıca kontrol etmelisiniz.
Hangi eksen kullanılıyor? Yük gövde düzleminde etkirken güçlü eksen etrafında eğilme esas alınır.
Nihai proje için kullanabilir miyim? Hayır. Tahmin amaçlı kullanın; projeyi geçerli yönetmeliğe (örneğin TS 648 / TBDY ve ilgili çelik yapı yönetmelikleri) göre yetkili bir statik proje mühendisine kontrol ettirin.
Tipik Yapısal Çelik Akma Dayanımları ve Güvenlik Katsayıları
Hesap makinesi çelik akma dayanımı fy değerini MPa cinsinden ister. Tablo, yaygın kaliteler için ince malzeme (yaklaşık 16 mm veya daha az) için nominal minimum değerleri listeler. Kaliteyi ve değerleri her zaman fabrika sertifikasında veya ürün standardında doğrulayın.
| Kalite | Standart | Akma dayanımı fy (MPa) | Kopma dayanımı fu (MPa, minimum) |
|---|---|---|---|
| S235 | EN 10025-2 | 235 | 360 |
| S275 | EN 10025-2 | 275 | 410 |
| S355 | EN 10025-2 | 355 | 470 |
| ASTM A36 | ASTM A36 (ABD) | 250 | 400 |
| ASTM A572 Gr. 50 | ASTM A572 (ABD) | 345 | 450 |
| ASTM A992 | ASTM A992 (ABD, geniş flanşlı profiller) | 345 | 450 |
Notlar:
- Malzeme kalınlaştıkça akma dayanımı düşer. Örneğin EN 10025, kalın levha ve flanşlar için nominal fy değerini düşürür. Gerçek flanş kalınlığınıza karşılık gelen değeri kullanın.
- Bu hesap makinesindeki güvenlik katsayısı, akma dayanımını bölen tek bir sayıdır. Bu, tasarım yönetmeliklerinde kullanılan kısmi katsayıların basitleştirilmiş bir halidir (örneğin Eurocode 3'te γM0 = 1.0 ve ayrı yük katsayıları ya da AISC 360'taki φ ve Ω katsayıları). Yaklaşık 1.5 değeri, yaygın basit bir izin verilen gerilme tarzı seçimdir, ancak yönetmeliğe uygun bir katsayı değildir.
Farklı Açıklıklar ve Kesitler İçin Güvenli Yük Karşılaştırması
Tüm satırlarda fy = 250 MPa ve güvenlik katsayısı γ = 1.5 kullanılır; hesap makinesinin formülleri şunlardır: I = [b h³ − (b − tw)(h − 2tf)³]/12, S = I/(h/2), Mcap = fy·S/γ, W = 8M/L, P = 4M/L. Her yük 2V ile sınırlandırılır; burada V = 0.6·fy·h·tw/γ.
Kesit A: 200×100×6×10 mm (h × b × tw × tf). I ≈ 20.982.667 mm⁴, S ≈ 209.827 mm³, Mcap ≈ 34.97 kN·m, V = 120 kN, dolayısıyla 2V = 240 kN.
Kesit B: 300×150×6.5×9 mm. I ≈ 69.325.191 mm⁴, S ≈ 462.168 mm³, Mcap ≈ 77.03 kN·m, V = 195 kN, dolayısıyla 2V = 390 kN.
| Kesit | Açıklık (m) | Mcap (kN·m) | Yayılı yük W (kN) | Orta noktasal yük P (kN) | 2V sınırı (kN) | Belirleyici mod |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 200×100×6×10 | 2 | 34.97 | 139.88 | 69.94 | 240 | Eğilme |
| 200×100×6×10 | 4 | 34.97 | 69.94 | 34.97 | 240 | Eğilme |
| 200×100×6×10 | 6 | 34.97 | 46.63 | 23.31 | 240 | Eğilme |
| 300×150×6.5×9 | 2 | 77.03 | 308.11 | 154.06 | 390 | Eğilme |
| 300×150×6.5×9 | 4 | 77.03 | 154.06 | 77.03 | 390 | Eğilme |
| 300×150×6.5×9 | 6 | 77.03 | 102.70 | 51.35 | 390 | Eğilme |
Çalışılmış kontrol (Kesit A, 4 m): I = (100·200³ − 94·180³)/12 = (800.000.000 − 548.208.000)/12 = 20.982.667 mm⁴. S = 20.982.667/100 = 209.827 mm³. M = 250·209.827/1.5 = 34.97 kN·m. W = 8·34.97/4 = 69.94 kN, bu değer 2V = 240 kN'nin altındadır; dolayısıyla eğilme belirleyicidir.
Kesme yalnızca çok kısa açıklıklarda belirleyicidir. 1 m'deki Kesit A için 8M/L = 279.8 kN, 240 kN'yi aşar; bu nedenle W, kesme nedeniyle 240 kN ile sınırlanır. 6 m üzerinde ise kapasite açıklıkla ters orantılı olduğundan W, 4 m'ye göre yaklaşık üçte bir oranında düşer.
Sonucun Yorumlanması ve Kapsam Dışında Kalanlar
Hesap makinesi, eğilme sınırı (orta noktasal yük için 4M/L, yayılı yük için 8M/L) ile kesme sınırı (2V) arasındaki küçük olanı verir. Belirleyici mod, bu ikisinden küçük olanıdır. Normal açıklıklarda eğilme belirleyicidir; kesme ise yalnızca kısa ve ağır yüklü açıklıklarda önem kazanır.
- Öz ağırlık dahildir. W yükü, kirişin kendi ağırlığı dahil taşıyabileceği toplam yüktür. Uygulanan yük, bu nedenle kirişin öz ağırlığı düşülmüş olmalıdır; üzerindeki diğer daimi yükler de çıkarılmalıdır.
- Servis/izin verilen düzeyde değer. Sonuç, akma dayanımının tek bir güvenlik katsayısına bölünmesiyle elde edilir. Bu, katsayılandırılmış bir UGD (nihai sınır durumu) tasarım direnci değildir; bu nedenle bir yönetmeliğin yük kombinasyonundan gelen katsayılandırılmış yüklerle doğrudan karşılaştırmayın.
- Elastik kesit modülü. Formül, plastik modül yerine elastik modül S'yi kullanır; dolayısıyla kompakt kesitlerin plastik davranışından gelen ek kapasiteyi hesaba katmaz. Bu, muhafazakâr bir basitleştirmedir.
Hâlâ yapılması gereken kontroller:
- Sehim: kirişler için tipik sınırlar açıklığın 1/250 ila 1/360'ı arasındadır ve sıva veya duvar gibi gevrek kaplamalar taşınıyorsa bu sınırlar daha katıdır. Uzun açıklıklarda sehim, dayanım sınırına ulaşılmadan önce belirleyici olabilir.
- Yanal-burulmalı burkulma: basınç flanşı açıklık boyunca yanal olarak desteklenmemişse, kiriş burada hesaplanan eğilme sınırının çok altındaki bir yükte yanal olarak burkulabilir.
- Gövde ezilmesi ve mesnet basıncı: mesnetlerde ve tekil yüklerin altında; rijitleştirici ihtiyacı dahil.
- Bağlantılar: uçlardaki ve varsa ek yerlerindeki bağlantılar, ayrıca delikler veya çentikler gibi yerel etkiler.
Model, orta noktada tekil bir yük ya da yayılı yük taşıyan, basit mesnetli, simetrik bir I veya H kesiti varsayar. Diğer mesnet koşulları veya yük düzenleri farklı formüller gerektirir. Bu yalnızca genel bilgidir. Gerçek bir tasarım, uygulanabilir yönetmeliğe göre (örneğin Eurocode 3 veya AISC 360) nitelikli bir yapı mühendisi tarafından doğrulanmalıdır.