Isı Eşanjörü Boyutlandırma Nedir?
Isı eşanjörü boyutlandırma, sıcak bir akışkandan soğuk bir akışkana hedeflenen miktarda ısıyı aktarabilmek için ne kadar ısı transfer yüzeyi gerektiğini belirleme işidir. İstenen ısı yükü büyüdükçe ya da sıcaklık farkı (itici güç) küçüldükçe ihtiyaç duyulan alan artar. Bu hesaplayıcı, gövde-boru ve plakalı eşanjörlerde ön boyutlandırmanın standart yöntemi olan klasik Logaritmik Ortalama Sıcaklık Farkı (LMTD) yaklaşımını kullanır.
Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Önce akış düzenini seçin (karşı akış veya paralel akış). Ardından sıcak akışkanın kütlesel debisini, özgül ısısını ve dört sıcaklığı girin: sıcak giriş, sıcak çıkış, soğuk giriş ve soğuk çıkış. Son olarak toplam ısı transfer katsayısı \(U\) değerini yazın. Araç size ısı yükünü, LMTD değerini ve gereken yüzey alanını verir.
Formülün Açıklaması
Isı yükü, sıcak taraftaki enerji dengesinden gelir: \(Q = \dot{m}\, c_p\,(T_{h,in}-T_{h,out})\). Burada \(\dot{m}\) kütlesel debi (kg/s), \(c_p\) ise özgül ısıdır (J/kg·K). İtici güç logaritmik ortalama sıcaklık farkıdır ve gereken alan şu şekilde bulunur:
$$ A = \frac{Q}{U \times \Delta T_{lm}} $$
Burada \(A\) = m² cinsinden yüzey alanı, \(U\) = W/m²·K cinsinden toplam ısı transfer katsayısı ve \(\Delta T_{lm}\) = °C cinsinden LMTD'dir. Karşı akış için \(\Delta T_1 = T_{h,in}-T_{c,out}\) ve \(\Delta T_2 = T_{h,out}-T_{c,in}\) olur.
Örnek Hesap
2 kg/s debiyle akan su, \(c_p = 4186\) J/kg·K ile 80°C'den 50°C'ye soğurken soğuk akışı 20°C'den 40°C'ye ısıtıyor; karşı akış düzeninde \(U = 500\) W/m²·K.
$$ Q = 2 \times 4186 \times (80-50) = 251160\,\text{W} $$
$$ \Delta T_{lm} = \frac{40 - 30}{\ln(40/30)} = 34.76\,\text{°C} $$
$$ A = \frac{251160}{500 \times 34.76} = 14.45\,\text{m}^2 $$
Tipik U ve Özgül Isı Değerleri
Bu hesaplayıcıda tahmin edilmesi en zor iki girdi, toplam ısı transfer katsayısı \(U\) ile akışkanın özgül ısısı \(c_p\)'dir. Aşağıdaki tablolar, standart ısı transferi kaynaklarında (örneğin Perry's Chemical Engineers' Handbook ve yaygın gövde-boru tasarım kılavuzlarında) sıkça verilen tasarım aralıklarını özetler. Bunlar yalnızca ön boyutlandırma için yaklaşık, büyüklük mertebesi değerlerdir; gerçek değerler akışkan hızına, kirlenmeye (fouling), basınca, sıcaklığa ve eşanjör geometrisine bağlı olarak değişir. Bu nedenle nihai tasarım öncesinde ayrıntılı bir performans kontrolü (rating) yapılmalıdır.
Toplam ısı transfer katsayısı \(U\)
| Uygulama (sıcak–soğuk çifti) | Tipik \(U\) (W/m²·K) |
|---|---|
| Buhar (yoğuşan) – su | 1000 – 3500 |
| Su – su | 800 – 1500 |
| Buhar (yoğuşan) – hafif organik sıvı | 500 – 1000 |
| Su – hafif yağ | 100 – 350 |
| Su – ağır yağ / viskoz sıvı | 50 – 300 |
| Gaz (atmosferik basınca yakın) – gaz | 10 – 50 |
Her aralıktaki üst değerler temiz yüzeyleri, türbülanslı akışı ve faz değişimini; alt değerler ise kirlenmeyi, laminer akışı veya yüksek viskoziteli akışkanları temsil eder. Hesaplayıcıda \(U\) değerini W/m²·K biriminde girin; böylece \(Q\) watt cinsindeyken alan doğrudan m² olarak çıkar.
Yaygın akışkanların özgül ısısı \(c_p\)
| Akışkan | Yaklaşık \(c_p\) (J/kg·K) | Koşullar |
|---|---|---|
| Sıvı su | 4186 | 20–25 °C civarı |
| Etilen glikol (saf) | ~2400 | oda sıcaklığı civarı |
| Hafif hidrokarbon / mineral yağ | ~1900 | cinse ve sıcaklığa göre belirgin değişir |
| Hava (kuru) | ~1005 | oda sıcaklığı civarı, sabit basınç |
Çoğu sıvı ve gazda özgül ısı, sıcaklıkla birlikte ölçülü biçimde artar; glikol–su karışımları ise derişimle orantılı olarak saf glikol ile saf su değerleri arasında kalır. \(c_p\) değerini girerken kütlesel debinizin birimiyle uyumlu olmasına dikkat edin: \(c_p\) J/kg·K ve \(\dot m\) kg/s ise ısı yükü \(Q = \dot m \, c_p \, \Delta T\) watt cinsinden çıkar ve bu da alan denklemi \(A = \dfrac{Q}{U \times \Delta T_{lm}}\) içinde W/m²·K biriminde bir \(U\) ile doğrudan uyuşur.
Sıkça Sorulan Sorular
Karşı akış mı, paralel akış mı? Aynı uç sıcaklıklarında karşı akış daha büyük bir LMTD verir; dolayısıyla daha az alan gerektirir ve neredeyse her zaman tercih edilir.
U değerini nereden bulurum? \(U\); film katsayıları, cidar iletkenliği ve kirlenme faktörlerinden hesaplanır ya da ilgili akışkan çifti için yayımlanmış tablolardan alınır.
Bu sonuç nihai tasarım mıdır? Hayır. LMTD ile boyutlandırma bir ilk tahmindir; çok geçişli eşanjörlerde \(F\) düzeltme faktörü gerekir ve geometri, mekanik tasarım aşamasında kesinleşir.