Bu hesaplayıcı ne işe yarar
Bu araç, seçtiğiniz dönem boyunca bir tarlanın gerçekte ne kadar sulama suyuna ihtiyaç duyduğunu hesaplar. Dünya genelinde kabul gören standart FAO-56 yöntemini izler: referans buharlaşma-terleme \(ET_0\) değerinden yola çıkar, bunu bitki katsayısı \(K_c\) ile ölçeklendirir, bitkinin gerçekten yararlanabildiği yağışı düşer ve sonucu sulama sisteminizin randımanına bölerek pompalamanız ya da tarlaya iletmeniz gereken su hacmini verir. Herhangi bir ülkenin mevzuatına değil, fiziksel su dengesine dayandığı için Türkiye'de de dünyanın her yerinde de aynı şekilde kullanılabilir. Sulama suyu tahsisi, kuyu ruhsatı veya su ücretleri gibi idari konular ülkeden ülkeye (Türkiye'de DSİ ve sulama birlikleri uygulamalarına) göre değişir; bu hesaplama yalnızca agronomik su ihtiyacını verir.
Nasıl kullanılır
Önce tarla alanını girin (hektar, akre veya metrekare). Ardından bitkiyi ve gelişme dönemini seçerek \(K_c\) değerini belirleyin (dilerseniz kendi değerinizi yazın). Sonra yakındaki bir meteoroloji istasyonundan veya tahmin verisinden aldığınız \(ET_0\) değerini mm/gün olarak, etkili yağışı mm/gün olarak, sulama sisteminizin randımanını (damla sulama %85-95, yağmurlama %70-80, salma/karık %50-65) ve dönemin kaç gün sürdüğünü girin.
Formülün açıklaması
Bitki su tüketimi \(ET_c = ET_0 \times K_c\) ile bulunur. Net sulama ihtiyacı \(ET_c - P_e\) olup hiçbir zaman sıfırın altına inmez. Bu değeri randıman \(E_a\) ile bölünce brüt su yüksekliğini elde ederiz; su yüksekliği de alanla çarpılarak hacme dönüşür:
$$V = \frac{ET_0 \times K_c - P_e}{E_a} \times A \times D \times 0.001$$Burada \(A\) = m² cinsinden alan, \(D\) = gün sayısı, \(P_e\) = mm/gün cinsinden etkili yağış ve \(E_a\) = ondalık olarak randımandır. 0,001 çarpanı milimetreyi metreye çevirir; yani 1 hektara uygulanan 1 mm su = 10 m³ demektir.
1 hektar alana uygulanan 1 mm su 10 metreküpe (10.000 litre) eşittir. Etkili yağış, toplam yağış değil, yağışın kök bölgesinde gerçekten depolanan kısmıdır.
Örnek hesap
Orta gelişme döneminde (\(K_c = 1.15\)) 2 hektarlık bir buğday tarlası; \(ET_0 = 6\) mm/gün, 1 mm/gün etkili yağış, %75 randımanlı yağmurlama sistemi ve 7 günlük dönem için:
$$ET_c = 6 \times 1.15 = 6.9\,\text{mm/gün}$$$$I_{net} = 6.9 - 1 = 5.9\,\text{mm/gün}$$$$I_{gross} = \frac{5.9}{0.75} = 7.87\,\text{mm/gün}$$$$V = 7.87 \times 20000 \times 0.001 \times 7 \approx 1101\,\text{m}^3$$Bitki Katsayısı (Kc) Değerleri Bitki ve Gelişme Aşamasına Göre
Tek bitki katsayısı \(K_c\) referans evapotranspirasyonunu bitki evapotranspirasyonuna dönüştürür, \(ET_c = K_c \cdot ET_0\). Aşağıdaki değerler, FAO Sulama ve Drenaj Yayını No. 56'da yayımlanan gösterge niteliğindeki tek bitki katsayılarıdır (Allen ve diğerleri, 1998), Tablo 12, aynı yayından temsili aşama uzunlukları ile birlikte (Tablo 11). FAO-56 uluslararası bir kılavuzdur, ulusal bir standart değildir, ancak tablo halindeki değerler nemli-ılıman iklim için genel rakamlardır ve yine de yerel ayarlama yapılması gereklidir.
| Bitki | Kc başl | Kc orta | Kc son | Aşama uzunlukları, başl / gel / orta / son (gün) | Yakl. toplam dönem (gün) |
|---|---|---|---|---|---|
| Buğday, kış (soğuk kış, ekim sırasında donmamış toprak) | 0.70 (donmuş toprakta 0.40) | 1.15 | 0.25–0.40 | 160 / 75 / 75 / 25 | ~335 |
| Buğday, bahar | 0.30 | 1.15 | 0.25–0.40 | 15–20 / 25 / 50–60 / 30 | 120–135 |
| Mısır, tarlalık (tahıl) | 0.30 | 1.20 | 0.60 (hasat sırasında kurulanmışsa 0.35) | 30 / 40 / 50 / 30–50 | 150–180 |
| Pirinç (çeltik) | 1.05 | 1.20 | 0.70–0.90 | 30 / 30 / 60 / 30 | ~150 |
| Patates | 0.50 | 1.15 | 0.75 | 25–30 / 30–35 / 45–50 / 30 | 130–145 |
| Domates | 0.60 | 1.15 | 0.70–0.90 | 30–35 / 40–45 / 40–70 / 25–30 | 135–180 |
| Pamuk | 0.35 | 1.15–1.20 | 0.70–0.50 | 30 / 50 / 60 / 55 | ~195 |
| Yonca, saman için (bireysel kesim döngüsü) | 0.40 | 1.20 | 1.15 | dönem başına 5 / 10 / 10 / 5 (ilk dönem daha uzun) | kesim başına ~30–40 |
| Turunçgil, ~%70 gölgelik alanı, toprak örtüsü yok | 0.70 | 0.65 | 0.70 | 60 / 90 / 120 / 95 | 365 (çok yıllık) |
| Zeytin, %40–60 gölgelik alanı ile toprak örtüsü | 0.65 | 0.70 | 0.70 | 30 / 90 / 60 / 90 | ~270 + doğal uyku |
| Üzüm, sofralık / kuru | 0.30 | 0.85 | 0.45 | 20 / 40 / 120 / 60 | ~240 |
| Soğan, kuru | 0.70 | 1.05 | 0.75 | 15 / 25 / 70 / 40 | ~150 |
| Soya | 0.40 | 1.15 | 0.50 | 15–20 / 15–35 / 40–60 / 15–25 | 85–140 |
Tabloyu nasıl okuyacağınız. \(K_{c\,başl}\) ekim zamanından yaklaşık %10 toprak örtüsüne kadar geçerlidir, \(K_{c\,orta}\) etkili tam örtüden yetişkinlik başlangıcına kadar, ve \(K_{c\,son}\) hasatta geçerlidir. Gelişme ve son mevsim aşamaları sırasında \(K_c\) komşu değerler arasında doğrusal interpolasyonla elde edilir.
Önemli uyarılar. \(K_{c\,orta}\) sağlıklı, yoğun dikilmiş bitki ve etkili tam örtüyü su stresi olmaksızın varsayar; stres altındaki, çeşitli veya genç dikim daha düşük değerler kullanır (FAO-56 bunu su-stres katsayısı \(K_s\) ve bazal/evaporizasyon bölümlemesi \(K_c = K_{cb}K_s + K_e\) ile ele alır). \(K_{c\,başl}\) toprak yüzeyinin ne sıklıkta ıslatıldığından güçlü şekilde etkilenir — sık damlama veya yağmur ıslatması onu arttırır, mulçlı damlatma onu azaltır. İki üst \(K_c\) değeri nemli-ılıman referans iklim için tablo halindedir (\(RH_{min} \approx 45\,\%\), rüzgar \(u_2 \approx 2\) m/s) ve daha kuru veya rüzgarlı koşullar için FAO-56 Denklem 62 kullanılarak ayarlanmalıdır:
$$K_{c\,orta} = K_{c\,orta(Tab)} + \left[0.04\,(u_2 - 2) - 0.004\,(RH_{min} - 45)\right]\left(\frac{h}{3}\right)^{0.3}$$
burada \(u_2\) 2 m'de ortalama rüzgar hızıdır (m/s, 1–6 için geçerli), \(RH_{min}\) ortalama günlük minimum bağıl nem yüzdesidir (20–80 için geçerli) ve \(h\) m cinsinden ortalama bitki yüksekliğidir. Aynı düzeltme \(K_{c\,son}\)'a 0.45'i aştığında uygulanır. Kuru, rüzgarlı bir iklimde bu, mısır gibi uzun bir bitkinin \(K_{c\,orta}\)'sını 0.05–0.10 oranında artırabilir; nemli iklimde onu azaltır.
Tipik ET₀, Yağış Etkinliği ve Sistem Verim Aralıkları
Henüz yerel ölçümleriniz olmadığında bu aralıkları akıl sağlaması kontrolleri olarak kullanın. Bunlar geniş, iklim tabanlı rakamlardır — yakındaki bir hava istasyonu, yayımlı bölgesel ET₀ haritası veya mevcut olduğunda çiftlik üzerindeki sensör her zaman tercih edilmelidir.
Referans evapotranspirasyonu ET₀ (çim referansı, FAO-56 Penman–Monteith)
| İklim / mevsim | Tipik ET₀ (mm/gün) | Notlar |
|---|---|---|
| Soğuk nemli, veya herhangi bir ılıman kış | 1–3 | Kısa günler, düşük radyasyon, yüksek nem |
| Ilıman ilkbahar / sonbahar, nemli yaz | 3–5 | Çoğunlukla NW Avrupa, nemli subtropik yaz zirvesi dışında |
| Yarı kurak yaz, Akdeniz yaz | 5–8 | Çoğu tarlalık bitkiler için en yüksek talep |
| Kurak / çöl yaz, sıcak rüzgarlı iç bölgeler | 8–12 | Adveksiyon ve düşük nem hakim; aşırı günlerde 12'yi aşabilir |
Uygulama verimliliği Ea sulama yöntemine göre
Uygulama verimliliği, uygulanan suyun kök bölgesinde depolanan ve bitki tarafından kullanılabilir olan kısmıdır. Aşağıdaki aralıklar FAO sulama rehberini ve ASABE/ABD sulama mühendisliği uygulamasını izler (ASABE ABD standartları organıdır; aralıklar kendileri uluslararası olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır). Yüzdeyi doğrudan Verimlilik alanına girin.
| Sistem | Ea (%) | Ana kayıplar |
|---|---|---|
| Yüzey — sulama kanal | 50–65 | Koşuşun başında derin infiltrasyon, kuyruk suyu taşması |
| Yüzey — sınır / havuz | 60–75 | Derin infiltrasyon, eşitsiz tesviye |
| Damlama — sabit set, merkez pivot, gezgin silah | 70–85 | Rüzgar sürüklenmesi, buharlaşma, örtüşme tekdeğişkenliği |
| Mikro-damlama / LEPA tipi düşük basınç | 80–90 | Sınırlı sürüklenme, biraz toprak yüzeyi buharlaşması |
| Damlatma / damla (yüzey veya yeraltı) | 85–95 | Emitör tıkanması, basınç değişimi, yerelleştirilmiş derin infiltrasyon |
Eski, kötü bakılmış veya yanlış tesviye edilmiş sistemler, sıcak rüzgarlı koşullar ve kaba kumlu topraklar için her bant aralığının alt ucunu alın; tekdeğişkenlik gerçekten ölçülmüşse yalnızca üst ucu alın.
Etkin yağış Pe
Brüt yağışın yalnızca bir kısmı kök bölgesine ulaşır — geri kalanı taşar, gölgelik tarafından kesilir veya köklerin altında derin infiltrasyon olur. USDA Toprak Koruma Servisi yöntemine dayalı bir planlama kuralı olarak (ABD prosedürü, başka yerlerde geniş şekilde yeniden kullanılmıştır), etkin yağış brüt yağışın yaklaşık %60–80'i orta dokulu topraklarda ılıman yamaçlar ve makul örtü ile. Dik, haslı veya sıkıştırılmış arazierde, sığ topraklarda az depolama ile ve yoğun kısa fırtınalar için bunu %40–50'ye doğru azaltın; kuru sıcak bir yüzeyde yaklaşık 5 mm altında küçük yağış olayları etkin olarak 0 olabilir. Etkin günlük derinliği Yağış alanına girin, ham gösterge okuması değil.
Sulama aralığı ve toprak dokusuna göre uygulama derinliği
Bir seferde faydalı bir şekilde uygulayabileceğiniz derinlik toprak depolaması ile sınırlandırılır: \(d_{net} = p \cdot TAW \cdot Z_r\), burada \(TAW\) toprak metresi başına toplam kullanılabilir sudur, \(Z_r\) kök derinliğidir (m) ve \(p\) izin verilen tükenme fraksiyonudur (yaygın olarak tarlalık bitkiler için 0.4–0.6, sığ köklü sebzeler için daha düşük).
| Toprak dokusu | Yakl. TAW (kök derinliği metresi başına mm) | Tipik sulama başına net derinlik (mm) | En yüksek talep zamanında tipik aralık (gün) |
|---|---|---|---|
| Kum / kumlu | 60–100 | 15–25 | 2–4 |
| Kumlu balçık / balçık kum | 90–150 | 20–30 | 3–6 |
| Balçık / silt balçığı | 140–230 | 25–45 | 5–10 |
| Kil balçığı / kil | 150–230 | 40–60 | 8–14 |
Aralıklar ETc ile orantılı olarak kısalır: 35 mm refili tutan bir balçık üzerinde 7 mm/gün kullanan bitki yaklaşık her 5 günde bir suya ihtiyaç duyar, aynı toprak ve bitki 2 mm/gün'de iki haftadan fazlaya uzanır. Damlatma sistemleri kasıtlı olarak aralık sütununu göz ardı eder ve günde bir veya birkaç kez küçük derinliklerde sulamayı gerçekleştirir; bu nedenle kumlu topraklara tolerans gösterirler.
Sonuç Senaryo Arasında Nasıl Değişir
Aşağıdaki her satır alan alanını 1 ha ve dönemi 7 gün olarak tutar ve yalnızca iklim talebini (ET₀), gelişme aşamasını (Kc), etkin yağışı ve sistem verimliliğini değiştirir. Hesaplama zinciri:
$$ET_c = K_c \cdot ET_0 \quad\rightarrow\quad d_{net} = (ET_c - P_e)\cdot D \quad\rightarrow\quad d_{gross} = \frac{d_{net}}{E_a/100} \quad\rightarrow\quad V = d_{gross}\times \frac{A}{1000}$$
| Senaryo | ET₀ (mm/gün) | Kc | Pe (mm/gün) | Ea (%) | ETc (mm/gün) | Net derinlik, 7 gün (mm) | Brüt derinlik, 7 gün (mm) | Hacim (m³) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Soğuk ilkbahar, fidan aşaması, sulama kanal | 3 | 0.40 | 0 | 55 | 1.20 | 8.4 | 15.3 | 152.7 |
| Soğuk ilkbahar, tam örtü, damlama | 3 | 1.15 | 0 | 75 | 3.45 | 24.2 | 32.2 | 322.0 |
| Yarı kurak yaz, tam örtü, sulama kanal | 6 | 1.15 | 0 | 55 | 6.90 | 48.3 | 87.8 | 878.2 |
| Yarı kurak yaz, tam örtü, damlama | 6 | 1.15 | 0 | 75 | 6.90 | 48.3 | 64.4 | 644.0 |
| Yarı kurak yaz, tam örtü, damlatma | 6 | 1.15 | 0 | 90 | 6.90 | 48.3 | 53.7 | 536.7 |
| Yarı kurak yaz günde 2 mm yararlı yağış, damlama | 6 | 1.15 | 2 | 75 | 6.90 | 34.3 | 45.7 | 457.3 |
| Çöl zirve, tam örtü, sulama kanal | 9 | 1.15 | 0 | 55 | 10.35 | 72.5 | 131.7 | 1317.3 |
| Çöl zirve, tam örtü, damlatma | 9 | 1.15 | 0 | 90 | 10.35 | 72.5 | 80.5 | 805.0 |
| Çöl zirve, fidan aşaması, günde 2 mm yararlı yağış, damlatma | 9 | 0.40 | 2 | 90 | 3.60 | 11.2 | 12.4 | 124.4 |
Dördüncü satırda işlenmiş kontrol: \(ET_c = 1.15 \times 6 = 6.90\) mm/gün, net talep \((6.90 - 0)\times 7 = 48.3\) mm, brüt \(48.3 / 0.75 = 64.4\) mm, hacim \(64.4 \times 10000/1000 = 644\) m³ — çünkü 1 ha'da 1 mm tam olarak 10 m³'tür.
Ana çıkarım: aynı net bitki talebinde (hafta içinde 48.3 mm), %55 verimli sulama kanalından %90 verimli damlatma sistemine geçildiğinde pompalanan hacim hektar başına 878 m³'ten 537 m³'e düşer — kabaca bitki tarafından alınan şeyde değişiklik olmaksızın su ve pompa enerjisinde %40 azalma.
Tablo açık hale getiren iki nokta: etkin yağış verimlilik bölümünden önce çıkarılır, bu nedenle yararlı yağışta her 1 mm/gün verimsiz bir sistem üzerinde günde hektar başına 10 m³'den fazla tasarruf sağlar; ve eğer \(P_e\) \(ET_c\)'ye eşit veya aşarsa net gereksinim sıfırdır — herhangi bir negatif sonucu "bu dönemde sulama yapılması gerekmiyor" olarak kabul edin, ileriye taşınan bir kredi olarak değil.
Anahtar Terimler ve Değişkenler
- Referans evapotranspirasyonu, ET₀ (mm/gün)
- Hypotetik, iyi sulanmış çim referans yüzeyinden 0.12 m yüksekliğinde 70 s/m sabit yüzey direnci ve 0.23 albedo ile hesaplanan, FAO-56 Penman–Monteith denklemi ile hesaplanan evapotranspirasyonu. Yalnızca iklim talebini ifade eder — radyasyon, sıcaklık, nem ve rüzgar — ve aslında yetiştirilen bitkiden bağımsızdır.
- Bitki evapotranspirasyonu, ETc (mm/gün)
- Standart koşullar altında belirli bitki tarafından tüketilen su (hastalık yok, iyi gübrelenmiş, stres yok): \(ET_c = K_c \cdot ET_0\). Bu gölgelikten transpirasyonun ve toprak yüzeyinden buharlaşmanın toplamıdır.
- Bitki katsayısı, Kc (boyutsuz)
- \(ET_c / ET_0\) oranı. Mevsim boyunca çıkışta \(K_{c\,başl}\) değerinden, tam örtüde \(K_{c\,orta}\)'ya, hasatta \(K_{c\,son}\)'a kadar değişir. Yıllık bitkiler için tipik aralık 0.3–1.2; Bitki alanında bir değer seçin veya özel Kc girişi ile kendi değerinizi girin.
- Etkin yağış, Pe (mm/gün)
- Brüt yağışın, taşma, gölgelik kesme ve derin infiltrasyon sonrasında kök bölgesinde aslında depolanan ve bitki tarafından kullanılabilir payı. Her zaman gösterge yağışından küçüktür. Bu, Yağış alanına girilecek değerdir.
- Uygulama verimliliği, Ea (%)
- Kök bölgesinde depolanan su bölü alana teslim edilen su, yüzde olarak ifade edilir. Sürüklenme, buharlaşma, taşma, köklerin altında perkolasyon ve dağıtım tekdeğişkenliği hesaplarını içerir. Eğer su kaynağınız headworks'te ölçülüyorsa, uygulanması gereken iletim verimliliği'nden (kanal ve pipode yukarıda kayıplar) farklıdır.
- Net sulama gereksinimi, In (mm)
- Bitkinin sulamadan ihtiyaç duyduğu derinlik: \(I_n = (ET_c - P_e)\,D\) \(D\) gün içinde, sistem kayıplarını göz ardı ederek. Bu bitkinin yaşadığı şeydir.
- Brüt sulama gereksinimi, Ig (mm)
- Net gereksinim karşılanması için alana teslim edilmesi gereken derinlik: \(I_g = I_n/(E_a/100)\). Bu pompalattığınız ve para ödediğiniz şeydir; her zaman \(I_n\)'den daha büyüktür.
- Sulama derinliği (mm) vs. hacim (m³)
- Derinlik alanından bağımsızdır ve alanları ve bitkileri doğrudan karşılaştırmanıza izin verir; hacim bir sayaç, pompa veya su tahsisinin ifade edildiği şeydir. Hesaplayıcı her ikisini de raporlar: \(V = I_g \times A / 1000\) \(A\) m² cinsinden.
- Lixiviation gereksinimi, LR (boyutsuz kesir)
- Sulama suyu tuzlu olduğu kök bölgesinden tuzları yıkamak için ETc'nin ötesinde uygulanan ekstra su. Yüzey sulaması için yaygın olarak tahmin edilir \(LR = \dfrac{EC_w}{5\,EC_e - EC_w}\), \(EC_w\) sulama suyunun elektrik iletkenliği ve \(EC_e\) toprak tuzluluğu bitki toleransı ile (dS/m), FAO Sulama ve Drenaj Yayını 29'dan sonra. Tuzlu ayarlı brüt derinlik \(I_g/(1 - LR)\). Bu hesaplayıcı bir lixiviation fraksiyonu eklemez — tuzlu veya kapalı havuz kurak koşullarında kendiniz ekleyin.
- 1 mm over 1 ha = 10 m³ denkliği
- 1 mm derinliği 0.001 m'dir ve 1 ha 10 000 m²'dir, bu nedenle \(0.001 \times 10\,000 = 10\) m³ — eşdeğer olarak hektar başına 10 000 litre veya m² başına 1 litre. Yararlı dönüştürmeler doğrudan takip eder: 1 mm on 1 dönüm ≈ 4.047 m³, ve 10 ha'da günde 1 mm ≈ 1.16 L/s sürekli akışıdır.
- Toplam kullanılabilir su, TAW ve tükenme fraksiyonu, p
- TAW kök bölgesinde alan kapasitesi ve kalıcı solma noktası arasında tutulan sudur (mm); \(p\) bitki strese maruz kalmadan önce tükenebilecek TAW'in fraksiyonudur. Birlikte, mevsimlik toplam değil, maksimum makul uygulama derinliğini ve bu nedenle sulama aralığını belirlerler.
Birim hatırlatması: 1 mm/gün = 10 m³/ha/gün = sürekli eşdeğer akış 0.1157 L/s/ha, ve 1 mm = arazi başına m² başına 1 kg su.
Sıkça sorulan sorular
ET0 değerini nereden bulurum? Yakındaki bir agrometeoroloji istasyonundan, ulusal meteoroloji servisinden (Türkiye'de Meteoroloji Genel Müdürlüğü) veya referans ET bilgisi veren tarım uygulamalarından. Tipik değerler serin ve kapalı havalarda yaklaşık 2 mm/gün, sıcak ve kurak koşullarda 8-10 mm/gün aralığındadır.
Neden randımana bölüyoruz? Uygulanan suyun bir kısmı buharlaşma, rüzgâr sürüklenmesi, derine sızma ve kanal kayıpları nedeniyle kök bölgesine hiç ulaşmaz. \(E_a\) ile bölmek, bitkinin net su yüksekliğini alabilmesi için tarlaya ne kadar su vermeniz gerektiğini gösterir.
Etkili yağış ile toplam yağış aynı şey mi? Hayır. Bir yağışın yalnızca bir bölümü toprağa sızar ve kök bölgesinde kalır; geri kalanı yüzey akışıyla gider veya derine süzülür. Sahada yaygın kabul, orta şiddetli yağışlarda ölçülen yağışın %60-80'inin etkili olduğudur.