Tırmanış Sonu (TOC) Nedir?
Tırmanış sonu (Top of Climb, kısaca TOC), uçağın planlanan seyir irtifasına ulaşıp düz uçuşa geçtiği rota üzerindeki noktadır. Uçuş planlamasında üç şeyi bilmek gerekir: tırmanışın ne kadar süreceği, TOC'nin rotada ne kadar ileride olduğu ve oraya varana kadar ne kadar yakıt harcanacağı. Tırmanıştaki yakıt akışı genellikle seyirdekinden çok daha yüksek olduğu için bu hesap yakıt planını doğrudan etkiler. Bu araç, ortalama tırmanış performansını kullanarak bu üç değeri birden hesaplar.
Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Kalkış meydanının irtifasını ve seyir irtifasını feet cinsinden, ortalama tırmanma oranını dakikada feet (ft/min) olarak, tırmanış sırasındaki ortalama yer hızını knot cinsinden (rüzgâra göre düzeltilmiş gerçek hava hızı) ve saatlik tırmanış yakıt akışını girin. Yakıt akışı için istediğiniz birimi kullanabilirsiniz: ABD galonu, litre ya da libre. Sonuç da aynı birimle verilir. Tırmanış değerlerini mümkünse uçağınızın performans tablolarından alın.
Kullanılan Formüller
Tırmanış süresi, kazanılacak irtifanın tırmanma oranına bölünmesiyle bulunur:
$$t = \frac{h_{c} - h_{d}}{\text{ROC}}$$Burada \(h_{c}\) seyir irtifası, \(h_{d}\) kalkış meydanı irtifası, \(\text{ROC}\) ise ft/min cinsinden tırmanma oranıdır. Mesafe ve yakıt, saate çevrilen süreden hesaplanır:
$$d = \text{GS} \times \frac{t}{60}, \qquad F = \text{FF} \times \frac{t}{60}$$Hesaplayıcı ayrıca deniz mili başına feet olarak tırmanış gradyanını da gösterir: \(\text{ROC} \times 60 / \text{GS}\). Bu değer, kalkış prosedürlerindeki (SID) asgari tırmanış gradyanı şartlarını sağlayıp sağlamadığınızı kontrol etmek için kullanışlıdır.
Örnek Hesaplama
Tek motorlu hafif bir uçak 500 ft irtifadaki bir meydandan kalkıyor ve 6.500 ft'e tırmanıyor. Tırmanma oranı 500 ft/min, yer hızı 90 kt, yakıt akışı ise saatte 12 galon:
$$t = \frac{6500 - 500}{500} = 12\,\text{min}$$$$d = 90 \times \frac{12}{60} = 18\,\text{NM}, \qquad F = 12 \times \frac{12}{60} = 2.4\,\text{gal}$$Yani tırmanış sonuna rotada 18 deniz mili ileride, 12 dakika sonra ve 2,4 galon yakıt harcanarak ulaşılır.
Daha Fazla Çözümlü Örnek
Her iki örnekte de aynı dört bağıntı kullanılır; irtifa kazancı \(\Delta h = h_c - h_d\) (seyir irtifası eksi pist yüksekliği) olarak alınır:
$$t = \frac{h_c - h_d}{\text{TH}} \qquad d = \frac{\text{YH} \cdot t}{60} \qquad F = \frac{\text{YA} \cdot t}{60} \qquad G = \frac{60 \cdot \text{TH}}{\text{YH}}$$Burada \(t\) dakika, \(d\) deniz mili (NM) cinsinden verilir; \(F\) yakıt akışının birimiyle (galon, litre, libre veya kilogram) ifade edilir ve \(G\) ise fit/NM cinsinden verilir. TH, tırmanışın tamamı için ortalama bir hızdır. Pratikte uçak yükseldikçe tırmanma hızı düşer; bu nedenle ortalamayı uçağın performans grafiklerinden alın.
Örnek 1: FL180'e tırmanan turboprop
Bir turboprop, 1.200 ft'lik bir pistten FL180'e doğru kalkıyor. Altimetre standart basınca ayarlandığında bu, 18.000 ft demektir. Ortalama tırmanış, 160 kt tırmanış yer hızında 1.200 ft/dk, ortalama tırmanış yakıt akışı ise 500 lb/sa'dir. Yakıt akışı saatte libre cinsinden verildiği için yakıt sonucu da libre cinsindendir.
- İrtifa kazancı: \(\Delta h = 18{.}000 - 1{.}200 = 16{.}800\) ft
- Tırmanış süresi: \(t = \dfrac{16{.}800}{1{.}200} = 14\) dk, yani süre 14 dakika
- Tırmanış sonuna kadar mesafe: \(d = \dfrac{160 \times 14}{60} = \dfrac{2{.}240}{60} = 37{,}33\) NM, yaklaşık 37,3 NM
- Tırmanış yakıtı: \(F = \dfrac{500 \times 14}{60} = \dfrac{7{.}000}{60} = 116{,}67\) lb, yaklaşık 117 lb
- Tırmanış eğimi: \(G = \dfrac{60 \times 1{.}200}{160} = \dfrac{72{.}000}{160} = 450\) ft/NM
Sonuç: Tırmanış sonu, kalkıştan yaklaşık 37 NM uzakta ve 14 dakika sonra gerçekleşir; bu sırada yaklaşık 117 lb yakıt harcanır. Tırmanış eğimi 450 ft/NM'dir.
Örnek 2: Karşı rüzgâra karşı yüksek irtifa kalkışı
Pistonlu tek motorlu bir uçak, 5.000 ft'lik bir pistten 11.500 ft seyir irtifasına doğru kalkıyor. Hava seyrekleştiği için ortalama tırmanma hızı yalnızca 400 ft/dk'dır. Tırmanış sırasındaki gerçek hava hızı yaklaşık 85 kt'dır, ancak 20 kt'lik karşı rüzgâr yer hızını 65 kt'a düşürür. Yakıt akışı 10 gal/sa'dir.
- İrtifa kazancı: \(\Delta h = 11{.}500 - 5{.}000 = 6{.}500\) ft
- Tırmanış süresi: \(t = \dfrac{6{.}500}{400} = 16{,}25\) dk, yaklaşık 16 dk 15 sn
- Tırmanış sonuna kadar mesafe: \(d = \dfrac{65 \times 16{,}25}{60} = \dfrac{1{.}056{,}25}{60} = 17{,}60\) NM, yaklaşık 17,6 NM
- Tırmanış yakıtı: \(F = \dfrac{10 \times 16{,}25}{60} = \dfrac{162{,}5}{60} = 2{,}71\) gal, yaklaşık 2,7 gal
- Tırmanış eğimi: \(G = \dfrac{60 \times 400}{65} = \dfrac{24{.}000}{65} = 369{,}23\) ft/NM, yaklaşık 369 ft/NM
Karşılaştırma için, rüzgâr olmadan (YH 85 kt) aynı tırmanış \(\dfrac{85 \times 16{,}25}{60} = 23{,}02\) NM'lik bir mesafeyi kat ederdi ve eğimi \(\dfrac{24{.}000}{85} = 282{,}35\) ft/NM olurdu. Karşı rüzgâr tırmanış süresini ve yakıtı değiştirmez; çünkü ikisi de yalnızca irtifa kazancına ve TH'ye bağlıdır. Ancak yer üzerindeki tırmanış sonu mesafesini kısaltır ve yer üzerindeki eğimi artırır. Bu, engellerden kaçınma açısından yardımcı olur; fakat uçağın seyir irtifasına havalimanına daha yakın bir noktada ulaşması anlamına da gelir.
Tırmanış Senaryolarının Karşılaştırması
Aşağıdaki her satır aynı 500 ft'lik kalkış pistini kullanır. Temel durum, 500 ft/dk ile 6.500 ft'ye tırmanış, 90 kt yer hızı ve 12 gal/sa yakıt akışıdır. Diğer her satır yalnızca bir girdiyi değiştirir. Tüm değerler doğrudan \(t = \Delta h/\text{TH}\), \(d = \text{YH} \cdot t/60\), \(F = \text{YA} \cdot t/60\) ve \(G = 60 \cdot \text{TH}/\text{YH}\) bağıntılarından alınmış olup iki ondalık basamağa yuvarlanmıştır.
| Senaryo | İrtifa kazancı (ft) | TH (ft/dk) | YH (kt) | Süre (dk) | Mesafe (NM) | Yakıt (gal) | Eğim (ft/NM) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Temel durum (6.500 ft'ye) | 6.000 | 500 | 90 | 18 | 2,4 | 333,33 | |
| 20 kt karşı rüzgâr | 6.000 | 500 | 70 | 12 | 14 | 2,4 | 428,57 |
| 20 kt kuyruk rüzgârı | 6.000 | 500 | 110 | 12 | 22 | 2,4 | 272,73 |
| Daha yüksek seyir (8.500 ft) | 8.000 | 500 | 90 | 16 | 24 | 3,2 | 333,33 |
| Düşük TH (sıcak hava veya ağır uçak) | 6.000 | 350 | 90 | 17,14 | 25,71 | 3,43 | 233,33 |
Karşılaştırmanın gösterdikleri:
- Rüzgâr yalnızca mesafeyi ve eğimi değiştirir. Süre ve yakıt 12 dk ve 2,4 gal olarak kalır. Karşı rüzgâr tırmanış sonunu yaklaştırır ve eğimi artırır. Kuyruk rüzgârı ise tırmanış sonunu daha uzağa iter ve eğimi düşürür.
- Daha yüksek seyir irtifası, ek irtifa kazancı oranında süreyi, mesafeyi ve yakıtı artırır. TH ve YH aynı kaldığı için eğim değişmez.
- Düşük tırmanış hızı her şeyi aynı anda kötüleştirir: tırmanış daha uzun sürer, daha fazla yakıt yakar, daha fazla yol kat eder ve en sığ eğime sahip olur. Engel ve arazi açıklığı açısından kontrol edilmesi gereken durum budur.
Not: Bunlar yalnızca her değişkenin sonucu nasıl etkilediğini göstermek için seçilmiş açıklayıcı girdilerdir. Gerçek uçuş planlaması için tırmanış hızını (TH), tırmanış sırasındaki hava hızını ve yakıt akışını uçağınızın uçuş el kitabından veya performans grafiklerinden alın; ağırlık, sıcaklık ve basınç irtifasına göre düzeltin. Yer hızı için yüksek irtifa rüzgâr tahminlerini kullanın.
Sıkça Sorulan Sorular
Neden ortalama değerler kullanılıyor?
İrtifa arttıkça tırmanma oranı düşer, gerçek hava hızı ve rüzgâr da yükseklikle değişir. Tırmanışın orta noktasına ait ortalama değerleri ya da uçağınızın el kitabındaki tırmanış süresi, yakıtı ve mesafesi tablosunu kullanmak gerçekçi bir tahmin verir.
Taksi ve kalkış yakıtı da dahil mi?
Hayır. Motor çalıştırma, taksi ve motor kontrolü (run-up) için ayırdığınız yakıtı yakıt planınıza ayrıca ekleyin.
Alçalma planlaması için de kullanılabilir mi?
Aynı mantık tersinden geçerlidir. Kaybedilecek irtifayı alçalma oranınıza bölerek süreyi bulun, ardından bu süreyi yer hızıyla çarparak alçalmaya nerede başlamanız gerektiğini (TOD) belirleyin.