Luhn Algoritması Nedir?
"Mod 10" algoritması olarak da bilinen Luhn algoritması, IBM bilim insanı Hans Peter Luhn tarafından 1954 yılında geliştirilen basit bir kontrol toplamı (checksum) formülüdür. Kredi ve banka kartı numaraları, telefonların IMEI seri numaraları ve pek çok ülkenin kimlik numarası gibi tanımlayıcıları doğrulamak için kullanılır. Tek haneli hataları ve çoğu rakam yer değiştirme hatasını yakalar; ancak bu bir kriptografik güvenlik önlemi değil, yalnızca temel bir veri bütünlüğü kontrolüdür.
Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Doğrulamak istediğiniz numarayı ilgili alana yazmanız yeterli (boşluklar ve tireler otomatik olarak yok sayılır). Hesaplayıcı rakamları işler, Luhn kontrol toplamını uygular ve numaranın GEÇERLİ mi yoksa GEÇERSİZ mi olduğunu; ayrıca toplam değeri, toplamın mod 10 sonucunu ve sondaki kontrol hanesini gösterir.
Formülün Açıklaması
Rakamları sağdan sola doğru okuyun. En sağdaki (kontrol) haneyi olduğu gibi bırakın, ardından bir atlayarak her ikinci haneyi iki katına çıkarın. İki katı 9'dan büyük bir sayı verirse, sonuçtan 9 çıkarın (bu, sayının iki rakamını toplamakla aynıdır; örneğin \(8\times2=16 \to 1+6=7\)). Elde edilen tüm değerleri toplayın. Toplam 10'a tam bölünüyorsa numara Luhn kontrolünü geçer.
$$\text{Geçerli} \iff \left(\sum_{i=0}^{n-1} f(d_i)\right) \bmod 10 = 0 \\[1.5em] \text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} d_i &= i\text{-th digit of } \text{Number} \text{ (from right)} \\ f(d_i) &= \begin{cases} d_i & i \text{ even} \\ 2d_i - 9\,[2d_i>9] & i \text{ odd} \end{cases} \end{aligned} \right.$$
Çözümlü Örnek
79927398713 numarasını ele alalım. Sağdan başlayarak her ikinci haneyi iki katına çıkarıp 9'dan büyük değerleri indirgediğimizde, düzenlenmiş hanelerin toplamı 70 olur. \(70 \bmod 10 = 0\) olduğundan numara geçerlidir.
Luhn Kontrolü Kullanan Yaygın Numara Türleri
Luhn (mod 10) algoritması hata tespit eden bir sağlama toplamıdır. Numaranın son rakamı, tüm numaranın geçerli olmasını sağlayacak şekilde seçilen bir kontrol rakamıdır. Tablo, bu algoritmayı içeren yaygın olarak kullanılan formatları listeler. Önekler ve uzunluklar ISO/IEC 7812 numaralandırma sistemini ve her ihracı kurumunun yayımladığı kurallarını izler.
| Format | Tipik önek (IIN/BIN aralığı) | Uzunluk (rakam) | Luhn kontrol rakamı var mı? |
|---|---|---|---|
| Visa | 4 | 13, 16 veya 19 | Evet |
| Mastercard | 51–55 ve 2221–2720 | 16 | Evet |
| American Express | 34 veya 37 | 15 | Evet |
| Discover | 6011, 65, 644–649 | 16 (bazı kartlarda 19'a kadar) | Evet |
| Diners Club | 300–305, 36, 38–39 | 14 ile 19 arası (14 yaygındır) | Evet |
| JCB | 3528–3589 | 16 (bazı kartlarda 19'a kadar) | Evet |
| IMEI (mobil cihaz tanımlayıcısı) | 8 haneli Tip Tahsis Kodu ile başlar | 15 | Evet, 15. rakam Luhn kontrol rakamıdır |
| Kanada Sosyal Sigorta Numarası (SIN) | İlk rakam eyalet/bölge grubunu gösterir | 9 | Evet |
| Güney Afrika kimlik numarası | Doğum tarihi (YYMMDD) ile başlar | 13 | Evet, son rakam bir Luhn kontrol rakamıdır |
Önemli notlar:
- Luhn kontrolünden geçmek, ihracı kurumunu veya numara türünü belirlemez. Rastgele bir rakam dizisi yaklaşık 10 denemede bir geçer. Kart markasını gösteren, önek ve uzunluktur.
- Her numara Luhn kullanmaz. Birçok ulusal kimlik numarası, ağırlıklı mod 11 veya mod 97 gibi farklı sağlama toplamları kullanır. Formatı Luhn kullanmıyorsa, yalnızca Luhn kontrolünden geçmemesi nedeniyle numaranın geçersiz olduğunu varsaymayın.
- Kart önekleri ve uzunlukları ihracı kurumları tarafından zaman zaman değiştirilir, bu nedenle tabloyu genel bir rehber olarak değerlendirin.
Elle Adım Adım Hesaplama
Örnek: yaygın olarak kullanılan bir test numarası olan 79927398713 doğrulanıyor.
- Rakamları sağdan sola yazın ve konumları 0'dan numaralandırın. 0. konum kontrol rakamıdır (3):
konum 0 = 3, konum 1 = 1, konum 2 = 7, konum 3 = 8, konum 4 = 9, konum 5 = 3, konum 6 = 7, konum 7 = 2, konum 8 = 9, konum 9 = 9, konum 10 = 7. - Çift konumları (0, 2, 4, …) değiştirmeden bırakın: 3, 7, 9, 7, 9, 7.
- Her ikinci rakamı (tek konumlar 1, 3, 5, …) ikiye katlayın. Sonuç 9'dan büyükse 9 çıkarın (bu, iki basamağını toplamaya eşittir):
- konum 1: 1 → 2
- konum 3: 8 → 16 → 7
- konum 5: 3 → 6
- konum 7: 2 → 4
- konum 9: 9 → 18 → 9
- Hepsini toplayın: değiştirilmeyen rakamlar 3 + 7 + 9 + 7 + 9 + 7 = 42; işlenmiş rakamlar 2 + 7 + 6 + 4 + 9 = 28. Toplam = 42 + 28 = 70.
- Mod 10 uygulayın: \(70 \bmod 10 = 0\), dolayısıyla numara geçerlidir.
Kısmi bir numara için kontrol rakamı hesaplama
Elinizde 7992739871 olduğunu ve son rakama ihtiyaç duyduğunuzu varsayalım.
- Yer tutucu 0 ekleyin: 79927398710. Yer tutucu 0. konumda yer alır, bu nedenle asıl rakamlar 1. ve sonraki konumlara kayar ve ikiye katlama düzeni yukarıdakiyle aynıdır.
- Yer tutucunun 0 katkısıyla toplamı hesaplayın. Burada toplam \(70 - 3 = 67\)'dir.
- Kontrol rakamı \(= (10 - (67 \bmod 10)) \bmod 10 = (10 - 7) \bmod 10 = 3\).
- Tam numara 79927398713'tür ve bu, geçerli örnekle eşleşir. Dıştaki \(\bmod 10\), toplam zaten 10'un katı olduğunda 10 sonucunu 0'a çevirir.
Sonucunuzu Yorumlama
- GEÇERLİ, ağırlıklı rakam toplamının 10'a bölünebildiği anlamına gelir, dolayısıyla numara biçimsel olarak doğrudur. Numaranın verildiği, etkin olduğu, birine ait olduğu veya arkasında bakiye ya da kredi bulunduğu anlamına gelmez.
- GEÇERSİZ, toplamın mod 10 değerinin 0 olmadığı anlamına gelir; bu genellikle yazım hatasını veya yanlış bir rakamı gösterir. Sıfır olmayan kalan \(r\), uyuşmazlığın büyüklüğünü gösterir. Yalnızca son rakamın yanlış olduğundan şüpheleniyorsanız, onu \((d - r) \bmod 10\) ile değiştirmek (burada \(d\) mevcut son rakamdır) numarayı geçerli hale getirir. Ancak bu mutlaka doğru numara değildir.
Luhn neyi yakalar, neyi kaçırır
- Tüm tek rakamlı hataları tespit eder.
- Rakamların çoğu komşu yer değiştirmesini tespit eder. İstisna, 09 ↔ 90 değişimidir.
- 22 ↔ 55, 33 ↔ 66 ve 44 ↔ 77 gibi ikiz hataları kaçırabilir.
- Diğer çok rakamlı hataları kaçırabilir ve bu türden yaklaşık 10 rastgele hatadan biri yine de geçer.
Güvenlik kontrolü değildir: herkes Luhn'dan geçen numaralar üretebilir, bu nedenle GEÇERLİ sonuç dolandırıcılık, yetkilendirme veya sahiplik hakkında hiçbir şey söylemez. Gerçek ödeme doğrulaması kart ağı ve ihracı kurumu tarafından yapılır. Güvenmediğiniz araçlara asla gerçek kart numaraları girmeyin; algoritmanın nasıl çalıştığını görmek için test numaraları yeterlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Luhn sonucunun geçerli olması kartın gerçek olduğu anlamına gelir mi? Hayır. Bu yalnızca numaranın doğru biçimde oluşturulduğunu gösterir; ilgili hesabın var olup olmadığını veya bakiyesini kontrol etmez.
Hangi karakterler kullanılabilir? Yalnızca rakamlar dikkate alınır; boşluklar, tireler ve diğer semboller hesaplamadan önce ayıklanır.
İki katına çıkarırken neden 9 çıkarılıyor? İki katı 9'dan büyük olan bir haneden 9 çıkarmak, o sayının iki rakamını toplamakla aynı sonucu verir; bu da Luhn kuralının tam olarak gerektirdiği işlemdir.