Evolvent Fonksiyonu Nedir?
\(\operatorname{inv}(\alpha) = \tan(\alpha) - \alpha\) şeklinde yazılan evolvent fonksiyonu, dişli ve kama mühendisliğinin temel bağıntılarından biridir. Bir evolvent eğrisinin geometrisini tanımlar; bu eğri, bir daireden (temel daire) gergin bir ipin açılarak çözülmesi sırasında ip ucunun çizdiği yoldur. Evolvent diş profilleri hareketi sabit hız oranıyla ve yumuşak bir şekilde ilettiği için günümüzdeki neredeyse tüm dişliler bu profili kullanır; bu nedenle evolvent fonksiyonu dişli ölçüm ve tasarım hesaplarının her aşamasında karşımıza çıkar.
Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Basınç açısını (ya da herhangi bir açıyı) girin ve bunu derece mi yoksa radyan cinsinden mi verdiğinizi seçin. Hesaplayıcı gerekiyorsa açıyı radyana çevirir ve ardından \(\tan(\alpha) - \alpha\) işlemini yapar. Sonuç boyutsuzdur ve daima radyana göre ifade edilir. Unutmayın: \(\alpha\) değeri kesinlikle 0 ile 90° (0 ile \(\pi/2\) radyan) arasında olmalıdır; tam olarak 90°'de tanjant tanımsızdır.
Formülün Açıklaması
Evolvent fonksiyonu açının radyan cinsinden olmasını gerektirir: $$\operatorname{inv}(\alpha) = \tan(\alpha) - \alpha$$ Eğer açıyı derece olarak verirseniz önce \(\alpha_{\text{rad}} = \alpha_{\text{derece}} \times \pi/180\) ile dönüştürün. Sık yapılan bir hata, radyan üzerinden hesaplanan bir tanjant değerinden derece cinsinden açının çıkarılmasıdır; iki terim de aynı birimi (radyanı) kullanmalıdır.
Çözümlü Örnek
Standart 20°'lik bir basınç açısı için: önce radyana çevirin, $$20 \times \frac{\pi}{180} = 0{,}349066 \text{ rad}$$ Ardından \(\tan(0{,}349066) = 0{,}363970\) olur ve böylece $$\operatorname{inv}(20°) = 0{,}363970 - 0{,}349066 = \mathbf{0{,}014904}$$ bulunur. Bu, dişli tablolarında kullanılan ve iyi bilinen değerdir.
Dişli Tasarımında Sonucun Yorumlanması
Evolvent fonksiyonu \(\operatorname{inv}(\alpha)=\tan\alpha-\alpha\), evolvent profil üzerindeki bir noktanın kutupsal açısını verir; bu açı, evolventin taban dairesi üzerinde başladığı noktadan geçen yarıçapa göre ölçülür. Noktanın yuvarlanma açısı \(\tan\alpha\)'dır ve kutupsal açı, bu yuvarlanma açısının eksi \(\alpha\) değerine eşittir. Burada \(\alpha\), o noktadaki basınç açısıdır ve \(\cos\alpha = r_b/r\)'dir. Sonuç, radyan cinsinden boyutsuz bir açıdır.
Kullanım alanları
- Verilen yarıçapta diş kalınlığı: referans dairesi çapı \(d\) olan ve kalınlığı \(s\) olan bir diş için, çapı \(d_y\) olan bir daire üzerindeki kalınlık \(s_y = d_y\left(\dfrac{s}{d} + \operatorname{inv}\alpha - \operatorname{inv}\alpha_y\right)\)'dir.
- Bir dişli çiftinin çalışma basınç açısı: $$\operatorname{inv}\alpha_w = \operatorname{inv}\alpha + \frac{2\,(x_1+x_2)\tan\alpha}{z_1+z_2}$$ \(\alpha_w\) değerini, evolvent fonksiyonunun kapalı biçimde tersi bulunmadığı için sayısal yöntemle veya iterasyonla çözün.
- Açıklık (taban teğeti) ölçümü: modülü \(m\) olan düz dişli için, \(k\) diş üzerindeki açıklık \(W_k = m\cos\alpha\left[(k-0.5)\pi + z\operatorname{inv}\alpha\right] + 2xm\sin\alpha\)'dır.
Fonksiyonun davranışı
- Küçük açılarda değeri küçüktür. Küçük \(\alpha\) (radyan cinsinden) için \(\operatorname{inv}\alpha \approx \alpha^3/3\)'tür.
- \(\tan\alpha\) sonsuza ıraksadığı için, \(\alpha\) 90°'ye yaklaştıkça hızla artar.
Standart basınç açıları
Uygulamada kullanılan basınç açıları 14.5°, 20° ve 25°'dir. 20°, modern dişlilerde en yaygın olanıdır; 14.5° ağırlıklı olarak eski tasarımlarda görülür.
| α | inv(α), radyan (yaklaşık) |
|---|---|
| 14.5° | 0.005545 |
| 20° | 0.014904 |
| 25° | 0.029975 |
Çözümlü örnek (20°): \(\alpha = 20^\circ = 0.349066\) rad ve \(\tan 20^\circ = 0.363970\) olduğundan, \(\operatorname{inv}(20^\circ) = 0.363970 - 0.349066 =\) 0.014904. Küçük açı yaklaşımı \(0.349066^3/3 \approx 0.01418\) bu açıda yaklaşık %5 düşük kalır; bu nedenle tasarım çalışmalarında tam formülü kullanın.
Temel Terimler ve Semboller
- Evolvent eğrisi
- Bir daireden çözülürken gergin bir ipin üzerindeki bir noktanın izlediği yol. Çoğu dişli ve kama dişi için standart diş yan yüzey şeklidir.
- Taban dairesi
- Evolventin üretildiği, yarıçapı \(r_b\) olan daire. Evolvent bu daireden başlar ve basınç açısı \(\alpha\) olan herhangi bir \(r\) yarıçapı için \(r_b = r\cos\alpha\)'dır.
- Basınç açısı (α)
- Diş yan yüzeyinin normali (etki çizgisi) ile o noktadaki \(r\) yarıçaplı daireye teğet arasındaki açı. Nitelik belirtilmeden verildiğinde standart (referans) basınç açısını ifade eder; genellikle 14.5°, 20° veya 25°'dir.
- Çalışma basınç açısı (αw)
- Birbiriyle geçmeli bir çiftin bölüm dairelerindeki, gerçekte monte edildiği hâldeki basınç açısı. Profil kaydırma veya standart dışı merkez mesafesi kullanıldığında standart açıdan farklıdır.
- Yuvarlanma açısı
- Üretici doğrunun taban dairesi üzerinde yuvarlandığı açı. Basınç açısı \(\alpha\) olan nokta için radyan cinsinden \(\tan\alpha\)'ya eşittir.
- Profil kaydırma katsayısı (x)
- Kesici takımın standart konumdan yer değiştirdiği miktarın modül \(m\)'ye oranı (kaydırma = \(x\,m\)); boyutsuz bir değerdir. Alt kesmeyi önlemek veya merkez mesafesini ve diş dayanımını ayarlamak için kullanılır.
- Diş sayısı (z)
- Bir dişlideki diş sayısı. Çalışma açısı formülünde \(z_1\) ve \(z_2\), sırasıyla pinyon ve çark dişlisinin diş sayılarıdır.
- Evolvent fonksiyonu inv(α) / invα
- \(\alpha\) radyan cinsinden olmak üzere \(\operatorname{inv}\alpha = \tan\alpha - \alpha\) fonksiyonu. \(\operatorname{inv}\,\alpha\) veya \(\text{inv}(\alpha)\) biçiminde de yazılır ve bazen açının evolventi olarak adlandırılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Açının neden radyan cinsinden olması gerekir? \(\tan(\alpha) - \alpha\) çıkarması yalnızca \(\alpha\), birim çember üzerinde bir yay uzunluğu olduğunda geometrik bir anlam taşır; bu da açının radyan ölçüsüdür.
Hangi açılar geçerlidir? Tanjantın tanımlı olduğu her açı, yani 90°, 270° gibi değerler dışında kalan tüm açılar. Dişli uygulamalarında basınç açıları tipik olarak 14,5°, 20° ya da 25°'dir.
Tersini nasıl alırım (\(\operatorname{inv}(\alpha)\) değerinden \(\alpha\)'yı bulurum)? Kapalı formda bir tersi yoktur; iteratif yöntemlerle (örneğin Newton yöntemi) çözülür. Bu araç yalnızca ileri yöndeki hesabı yapar.