Máy tính hàm thân khai (Involute Function)

Máy tính hàm thân khai (Involute Function)

Phổ biến AI Skill PRO

Nhập phép tính

Công thức

inv(α)=tan⁡(π180Góc (độ))−π180Góc (độ)\operatorname{inv}(\alpha) = \tan\!\left(\frac{\pi}{180}\,\text{Góc (độ)}\right) - \frac{\pi}{180}\,\text{Góc (độ)}
Thống kê sử dụng

Quảng cáo

Kết quả

Hàm thân khai inv(α)
0,014904
tan(α) − α (radian)
Góc tính bằng radian 0,349066

Báo lỗi nội dung trang này

Hàm thân khai là gì?

Hàm thân khai, ký hiệu \(\operatorname{inv}(\alpha) = \tan(\alpha) - \alpha\), là một quan hệ nền tảng trong kỹ thuật bánh răng và then hoa. Nó mô tả hình học của đường thân khai (involute) — quỹ đạo vạch ra bởi đầu mút của một sợi dây căng khi được tháo dần khỏi một vòng tròn (gọi là vòng tròn cơ sở). Nhờ biên dạng răng thân khai truyền chuyển động êm ái với tỷ số vận tốc không đổi, hầu hết bánh răng hiện đại đều dùng dạng này, và hàm thân khai xuất hiện xuyên suốt trong các phép đo và tính toán thiết kế bánh răng.

Đường cong thân khai tháo ra từ vòng tròn cơ sở với góc thân khai được đánh dấu
Đường thân khai được vạch bởi đầu một sợi dây căng tháo ra từ vòng tròn cơ sở.

Cách sử dụng máy tính

Nhập góc áp lực (hoặc góc bất kỳ) và chọn đơn vị là độ hay radian. Máy tính sẽ tự chuyển góc sang radian nếu cần, rồi tính \(\tan(\alpha) - \alpha\). Kết quả là một đại lượng không thứ nguyên và luôn được biểu diễn theo radian. Lưu ý rằng \(\alpha\) phải nằm trong khoảng từ 0 đến 90° (tức từ 0 đến \(\pi/2\) radian); tại đúng 90° thì tang không xác định.

Giải thích công thức

Hàm thân khai đòi hỏi góc phải tính bằng radian:

$$\operatorname{inv}(\alpha) = \tan(\alpha) - \alpha$$

Nếu bạn nhập theo độ, hãy đổi sang radian trước bằng \(\alpha_{\text{rad}} = \alpha_{\text{deg}} \times \pi/180\). Một sai lầm thường gặp là lấy tang tính theo radian rồi trừ đi góc tính theo độ — cả hai số hạng buộc phải cùng một đơn vị (radian).

Quảng cáo
Tam giác vuông và góc thể hiện quan hệ hình học của tan(alpha) trừ alpha
Hàm thân khai là hiệu giữa \(\tan(\alpha)\) và chính góc \(\alpha\).

Ví dụ minh họa

Với góc áp lực tiêu chuẩn 20°: đổi sang radian, \(20 \times \pi/180 = 0{,}349066\) rad. Khi đó \(\tan(0{,}349066) = 0{,}363970\), nên

$$\operatorname{inv}(20°) = 0{,}363970 - 0{,}349066 = 0{,}014904$$

Đây chính là giá trị quen thuộc thường tra trong các bảng số liệu bánh răng.

Diễn giải kết quả trong thiết kế bánh răng

Hàm evolvent \(\operatorname{inv}(\alpha)=\tan\alpha-\alpha\) cho biết góc cực của một điểm trên biên dạng evolvent, được đo từ bán kính đi qua điểm đó đến điểm mà evolvent bắt đầu trên vòng tròn cơ sở. Góc lăn của điểm là \(\tan\alpha\), còn góc cực bằng góc lăn trừ đi \(\alpha\). Ở đây \(\alpha\) là góc áp lực tại điểm đó, với \(\cos\alpha = r_b/r\). Kết quả là một góc không thứ nguyên, tính bằng radian.

Nơi sử dụng

  • Chiều dày răng tại một bán kính cho trước: với răng có chiều dày \(s\) trên vòng tròn chia có đường kính \(d\), chiều dày trên vòng tròn có đường kính \(d_y\) là \(s_y = d_y\left(\dfrac{s}{d} + \operatorname{inv}\alpha - \operatorname{inv}\alpha_y\right)\).
  • Góc áp lực làm việc của một cặp bánh răng: $$\operatorname{inv}\alpha_w = \operatorname{inv}\alpha + \frac{2\,(x_1+x_2)\tan\alpha}{z_1+z_2}$$ Giải \(\alpha_w\) bằng phương pháp số hoặc lặp, vì hàm evolvent không có hàm nghịch đảo dạng đóng.
  • Đo khoảng cách cung (đo tiếp tuyến cơ sở): với bánh răng trụ thẳng có môđun \(m\), khoảng cách cung qua \(k\) răng là \(W_k = m\cos\alpha\left[(k-0.5)\pi + z\operatorname{inv}\alpha\right] + 2xm\sin\alpha\).

Tính chất của hàm

  • Hàm có giá trị nhỏ khi góc nhỏ. Với \(\alpha\) nhỏ (tính bằng radian), \(\operatorname{inv}\alpha \approx \alpha^3/3\).
  • Hàm tăng nhanh khi \(\alpha\) tiến gần 90°, vì \(\tan\alpha\) tiến tới vô cực.

Góc áp lực tiêu chuẩn

Các góc áp lực thường dùng trong thực tế là 14.5°, 20° và 25°. 20° là góc phổ biến nhất trong bánh răng hiện đại; 14.5° chủ yếu gặp ở các thiết kế cũ.

α inv(α), radian (xấp xỉ)
14.5° 0.005545
20° 0.014904
25° 0.029975

Ví dụ minh họa (20°): \(\alpha = 20^\circ = 0.349066\) rad và \(\tan 20^\circ = 0.363970\), nên \(\operatorname{inv}(20^\circ) = 0.363970 - 0.349066 =\) 0.014904. Công thức xấp xỉ góc nhỏ \(0.349066^3/3 \approx 0.01418\) thấp hơn khoảng 5% ở góc này, nên hãy dùng công thức chính xác khi tính toán thiết kế.

Quảng cáo

Thuật ngữ và ký hiệu chính

Đường cong evolvent
Quỹ đạo của một điểm trên sợi dây căng khi dây được tháo ra khỏi một vòng tròn. Đây là hình dạng biên dạng sườn răng tiêu chuẩn cho hầu hết bánh răng và then hoa.
Vòng tròn cơ sở
Vòng tròn mà từ đó evolvent được tạo ra, có bán kính \(r_b\). Evolvent bắt đầu tại đây, và \(r_b = r\cos\alpha\) với mọi bán kính \(r\) ứng với góc áp lực \(\alpha\).
Góc áp lực (α)
Góc giữa pháp tuyến của sườn răng (đường tác dụng lực) và tiếp tuyến của vòng tròn bán kính \(r\) tại điểm đó. Khi không có thêm chú thích, thuật ngữ này được hiểu là góc áp lực tiêu chuẩn (chuẩn), thường là 14.5°, 20° hoặc 25°.
Góc áp lực làm việc (αw)
Góc áp lực tại vòng tròn lăn của một cặp bánh răng ăn khớp khi được lắp thực tế. Góc này khác với góc tiêu chuẩn khi dùng dịch chỉnh biên dạng hoặc khoảng cách tâm không tiêu chuẩn.
Góc lăn
Góc mà đường sinh đã lăn khỏi vòng tròn cơ sở. Với điểm có góc áp lực \(\alpha\), góc lăn bằng \(\tan\alpha\) tính bằng radian.
Hệ số dịch chỉnh biên dạng (x)
Phần không thứ nguyên của môđun \(m\) mà dao cắt được dịch chuyển khỏi vị trí tiêu chuẩn (độ dịch chuyển = \(x\,m\)). Được dùng để tránh cắt lẹm chân răng hoặc điều chỉnh khoảng cách tâm và độ bền răng.
Số răng (z)
Số răng trên một bánh răng. Trong công thức góc làm việc, \(z_1\) và \(z_2\) là số răng của bánh dẫn (bánh nhỏ) và bánh bị dẫn.
Hàm evolvent inv(α) / invα
Hàm \(\operatorname{inv}\alpha = \tan\alpha - \alpha\), với \(\alpha\) tính bằng radian. Hàm này cũng được viết là \(\operatorname{inv}\,\alpha\) hoặc \(\text{inv}(\alpha)\), và đôi khi được gọi là evolvent của góc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao góc phải tính bằng radian? Phép trừ \(\tan(\alpha) - \alpha\) chỉ có ý nghĩa hình học khi \(\alpha\) là độ dài cung trên vòng tròn đơn vị, tức là số đo theo radian.

Những góc nào hợp lệ? Mọi góc mà tang xác định, nghĩa là khác 90°, 270°,... Trong lĩnh vực bánh răng, góc áp lực thường là 14,5°, 20° hoặc 25°.

Làm sao tính ngược (tìm \(\alpha\) từ \(\operatorname{inv}(\alpha)\))? Không có công thức nghịch đảo dạng tường minh; phải giải bằng phương pháp lặp (ví dụ phương pháp Newton). Công cụ này chỉ tính theo chiều thuận.

Cập nhật lần cuối:

Phổ biến nhất trong Toán học và Thống kê

Xem tất cả máy tính Toán học và Thống kê