Máy tính số lớn làm gì
Máy tính này xử lý hai số X và Y quá lớn hoặc quá chính xác đối với máy tính thông thường. Máy hỗ trợ cộng, trừ, nhân, chia, lũy thừa với số mũ nguyên, căn bậc hai, giai thừa, mod, ƯCLN và BCNN. Mọi kết quả đều là chuỗi thập phân chính xác, không bao giờ là số xấp xỉ dấu phẩy động nhị phân. Ngoài kết quả, máy còn hiển thị số chữ số của phần nguyên, tổng các chữ số của phần nguyên, số chữ số sau dấu thập phân và kết quả có chính xác hay không. Máy phù hợp với học sinh, sinh viên, lập trình viên và bất kỳ ai kiểm tra bài tập lý thuyết số hoặc mật mã học.
Cách sử dụng
Điền biểu mẫu từ trên xuống dưới.
- Phép toán: chọn phép tính cần thực hiện. Căn bậc hai và giai thừa chỉ dùng X.
- X: số nguyên, số thập phân có dấu chấm, hoặc ký hiệu E như 3.5e19. Không dùng khoảng trắng hoặc dấu phân cách hàng nghìn; tối đa 5000 chữ số.
- Y: số thứ hai, theo cùng định dạng. Với lũy thừa, Y phải là số nguyên từ -10000 đến 10000.
- Số chữ số thập phân: từ 0 đến 1000. Chỉ được dùng cho phép chia, căn bậc hai và lũy thừa có số mũ âm.
- Chế độ làm tròn: làm tròn nửa lên, nửa chẵn, nửa xuống, lên, xuống, trần hoặc sàn. Chế độ này chỉ áp dụng khi kết quả cần được làm tròn.
Công thức
Phép chia và căn bậc hai được nhân với \(d\) chữ số thập phân và làm tròn một lần:
$$q = \mathrm{round}_{mode}\left( \frac{X}{Y} \times 10^{d} \right) \times 10^{-d}$$
$$\sqrt{X} \approx \mathrm{round}_{mode}\left( \sqrt{X \times 10^{2d}} \right) \times 10^{-d}$$
Các phép toán khác:
$$n! = \prod_{k=1}^{n} k, \quad X \bmod Y = X - Y \left\lfloor \frac{X}{Y} \right\rfloor, \quad \mathrm{lcm}(a,b) = \frac{|ab|}{\gcd(a,b)}$$
Trong đó \(X\) và \(Y\) là các toán hạng, \(d\) là số chữ số thập phân, \(n\) là số nguyên không âm, và \(\mathrm{round}_{mode}\) là quy tắc làm tròn đã chọn. Lũy thừa với số mũ âm là \(X^{-n} = 1/X^{n}\), được làm tròn đến \(d\) chữ số.
Quy ước và giả định
- Biểu diễn: mọi giá trị là một số nguyên có dấu nhân với lũy thừa của mười, hoàn toàn chính xác. Không bao giờ dùng số float hay double.
- Cú pháp đầu vào: dấu tùy chọn, các chữ số với phần thập phân tùy chọn, số mũ tùy chọn. Chỉ chấp nhận chữ số ASCII. Các đầu vào như .5, 5. và +5 là hợp lệ; 1,000 và 0x10 thì không.
- Phép toán chính xác: cộng, trừ, nhân, lũy thừa với số mũ nguyên không âm, giai thừa, mod, ƯCLN và BCNN không bao giờ được làm tròn và bỏ qua số chữ số thập phân cũng như chế độ làm tròn.
- Phép toán làm tròn: chia, căn bậc hai và lũy thừa có số mũ âm được làm tròn một lần từ giá trị chính xác và luôn hiển thị đúng số chữ số thập phân đã chọn.
- Căn bậc hai: dùng căn bậc hai nguyên với kiểm tra phần dư và trường hợp hòa chính xác, nên mọi chế độ đều được làm tròn đúng.
- Mod: theo kiểu sàn, nên kết quả có dấu của Y. Ví dụ, -7 mod 3 = 2 và 7 mod -3 = -2.
- Lũy thừa của 0: 0^0 = 1.
- ƯCLN, BCNN, giai thừa: yêu cầu số nguyên (12.0 vẫn được chấp nhận). Kết quả không âm, gcd(0,0) = 0, lcm(a,0) = 0, 0! = 1, và n tối đa là 3000.
- Đầu ra: ký hiệu thông thường không có số mũ, các số 0 cuối bị loại bỏ với kết quả chính xác, và không bao giờ hiển thị số không âm.
- Giới hạn: tối đa 5000 chữ số cho mỗi toán hạng, số mũ tối đa 10000, số mũ lũy thừa tối đa 10000, và tối đa 100000 chữ số kết quả đối với lũy thừa.
Ví dụ minh họa
Nhân X = 123456789012345678901234567890 với Y = 987654321098765432109876543210. Phép nhân là chính xác, nên số chữ số thập phân (20) và chế độ làm tròn (làm tròn nửa lên) bị bỏ qua.
$$123456789012345678901234567890 \times 987654321098765432109876543210 = 121932631137021795226185032733622923332237463801111263526900$$
Kết quả có phần nguyên gồm 60 chữ số, nên số chữ số là 60. Tổng các chữ số là 207. Có 0 chữ số sau dấu thập phân, và kết quả là chính xác.
Đọc kết quả và hạn chế
Kết quả là chuỗi chính tắc. Số chữ số và tổng các chữ số chỉ tính cho phần nguyên, và phần nguyên bằng 0 được tính là một chữ số. Cờ chính xác có giá trị đúng khi không có chữ số khác 0 nào bị loại bỏ. Ví dụ với phép chia 1 ÷ 3 thì cờ này là sai, trong khi 1 ÷ 32 với năm chữ số thập phân cho đúng 0.03125. Không hỗ trợ số mũ là số thực, vì không thể đảm bảo tính chính xác. Đầu vào vượt quá giới hạn kích thước sẽ bị từ chối kèm mã lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao ở đây 0.1 + 0.2 bằng đúng 0.3?
Các giá trị được lưu dưới dạng số thập phân chính xác, nên không xảy ra lỗi biểu diễn nhị phân.
Tôi nên chọn chế độ làm tròn nào?
Làm tròn nửa lên là quy tắc thường dùng ở trường học. Làm tròn nửa chẵn giúp giảm sai lệch tích lũy qua nhiều phép tính. Các chế độ xuống, sàn, lên và trần là các chế độ có hướng.
Tại sao 6 ÷ 2 hiển thị 3.000?
Các phép toán làm tròn dùng tỷ lệ cố định, nên kết quả luôn hiển thị đúng số chữ số thập phân đã chọn.
Giai thừa lớn nhất là bao nhiêu?
Giai thừa được giới hạn ở n bằng 3000, có 9131 chữ số.
Mod được định nghĩa thế nào với số âm?
Mod theo kiểu sàn, nên kết quả mang dấu của Y hoặc bằng không.
Nguồn tham khảo
- BigDecimal (Java SE 21 & JDK 21), Oracle, Java SE 21
- RoundingMode (Java SE 21 & JDK 21), Oracle, Java SE 21
- General Decimal Arithmetic Specification, Version 1.70, IBM / speleotrove.com (M. Cowlishaw), 2009