Nội suy tuyến tính là gì?
Nội suy tuyến tính là cách ước tính một giá trị chưa biết nằm giữa hai điểm dữ liệu đã biết, dựa trên giả định rằng mối quan hệ giữa chúng là một đường thẳng. Đây là một trong những kỹ thuật phổ biến nhất trong kỹ thuật, thống kê, tài chính và khoa học — đặc biệt khi bạn có một bảng số liệu nhưng cần tra một giá trị nằm "ở giữa" các mục đã liệt kê.
Cách sử dụng công cụ này
Hãy nhập tọa độ của hai điểm đã biết: (x₁, y₁) và (x₂, y₂). Sau đó nhập giá trị x mà bạn muốn tính. Công cụ sẽ trả về giá trị y nội suy cùng với độ dốc (hệ số góc) của đường thẳng nối hai điểm. Giá trị x cũng có thể nằm ngoài khoảng hai điểm — khi đó kết quả là phép ngoại suy tuyến tính.
Giải thích công thức
Công thức nội suy là $$y = \text{y}_1 + \left(\text{x} - \text{x}_1\right) \cdot \frac{\text{y}_2 - \text{y}_1}{\text{x}_2 - \text{x}_1}$$. Phân số \(\frac{\text{y}_2 - \text{y}_1}{\text{x}_2 - \text{x}_1}\) chính là độ dốc của đường thẳng đi qua hai điểm. Nhân với \((\text{x} - \text{x}_1)\) sẽ điều chỉnh độ dốc đó theo khoảng cách mà x đã dịch chuyển so với x₁, còn việc cộng thêm \(\text{y}_1\) giúp đưa kết quả về đúng vị trí chiều cao xuất phát.
Ví dụ minh họa
Giả sử bạn biết hai điểm (1, 2) và (4, 8), và muốn tìm y tại x = 3. Độ dốc là $$\frac{8 - 2}{4 - 1} = \frac{6}{3} = 2.$$ Khi đó $$y = 2 + (3 - 1) \times 2 = 2 + 4 = 6.$$ Vậy giá trị nội suy là 6.
Các ví dụ nội suy tuyến tính khác
Cả hai ví dụ đều dùng công thức \(y = y_1 + (x - x_1)\cdot\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\).
Ví dụ 1: Đọc bảng tra cứu có số thập phân
Một bảng liệt kê giá trị cảm biến 1,50 tại x = 20 và 2,10 tại x = 30. Hãy ước tính giá trị tại x = 25.
- Các điểm đã biết: \((x_1, y_1) = (20, 1.50)\) và \((x_2, y_2) = (30, 2.10)\); giá trị x cần tìm \(x = 25\).
- Hệ số góc: \(\frac{2.10 - 1.50}{30 - 20} = \frac{0.60}{10} = 0.06\) trên mỗi đơn vị của x.
- Thay vào: \(y = 1.50 + (25 - 20)\cdot 0.06 = 1.50 + 0.30\).
- Kết quả: \(y =\) 1.80.
Ở đây \(t = (25-20)/(30-20) = 0.5\), vì vậy x nằm đúng giữa hai điểm và y là trung điểm của 1,50 và 2,10.
Ví dụ 2: Hệ số góc âm và ngoại suy ngắn
Một đường thẳng đi qua (2, 10) và (6, 4). Hãy tìm y tại x = 8, nằm ngoài hai điểm đã cho.
- Các điểm đã biết: \((x_1, y_1) = (2, 10)\) và \((x_2, y_2) = (6, 4)\); giá trị x cần tìm \(x = 8\).
- Hệ số góc: \(\frac{4 - 10}{6 - 2} = \frac{-6}{4} = -1.5\). Dấu âm nghĩa là y giảm khi x tăng.
- Thay vào: \(y = 10 + (8 - 2)\cdot(-1.5) = 10 - 9\).
- Kết quả: \(y =\) 1.
Vì \(t = (8-2)/(6-2) = 1.5\) lớn hơn 1, đây là ngoại suy. Để so sánh, một điểm nội suy tại x = 4 cho \(y = 10 + (4-2)\cdot(-1.5) = 7\), với \(t = 0.5\).
Diễn giải kết quả và giới hạn độ chính xác
- Chính xác chỉ khi quan hệ là tuyến tính. Máy tính vẽ một đường thẳng đi qua hai điểm của bạn. Nếu quan hệ thực sự là đường thẳng, kết quả là chính xác. Nếu đường cong (ví dụ dữ liệu hàm mũ, logarit hoặc bậc hai), kết quả chỉ là xấp xỉ.
- Sai số tăng theo độ cong và khoảng cách. Đường cong thực càng uốn nhiều, và x1 và x2 càng xa nhau, thì khoảng cách giữa đường thẳng và đường cong thực càng lớn. Dùng hai điểm gần nhau ở hai phía của giá trị cần tìm sẽ cho ước tính tốt hơn.
- Ngoại suy kém tin cậy hơn. Ước tính ngoài khoảng từ x1 đến x2 giả định xu hướng không đổi, điều này thường không đúng. Hãy thận trọng với các giá trị ngoại suy, nhất là khi xa các điểm đã biết.
- Điểm biên trả về giá trị đã biết. Nếu x = x1 thì kết quả là y1, và nếu x = x2 thì kết quả là y2, vì số hạng hiệu chỉnh bằng 0 hoặc bằng toàn bộ độ tăng.
- Vị trí phân số t. Tham số \(t = \frac{x - x_1}{x_2 - x_1}\) cho biết x nằm ở đâu. Giá trị t từ 0 đến 1 nghĩa là nội suy (t = 0.5 là trung điểm). Giá trị t nhỏ hơn 0 hoặc lớn hơn 1 nghĩa là ngoại suy.
- Dấu của hệ số góc. Hệ số góc dương \(\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\) nghĩa là y tăng khi x tăng. Hệ số góc âm nghĩa là y giảm khi x tăng. Hệ số góc bằng không nghĩa là y không đổi.
- Yêu cầu. x1 và x2 phải khác nhau, nếu không hệ số góc không xác định (chia cho 0).
Các thuật ngữ chính trong nội suy tuyến tính
- Nội suy
- Ước tính một giá trị chưa biết nằm giữa hai điểm dữ liệu đã biết.
- Ngoại suy
- Ước tính một giá trị nằm ngoài khoảng các điểm đã biết bằng cách kéo dài xu hướng. Nhìn chung kém tin cậy hơn nội suy.
- Các điểm đã biết (x1, y1) và (x2, y2)
- Hai điểm dữ liệu bạn đã có, xác định đường thẳng dùng để ước tính.
- x mục tiêu
- Giá trị đầu vào mà bạn muốn ước tính y tương ứng.
- Hệ số góc (độ dốc: độ tăng chia cho độ chạy)
- Sự thay đổi của y chia cho sự thay đổi của x, \(\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\). Nó cho biết y thay đổi bao nhiêu khi x tăng một đơn vị.
- Quan hệ tuyến tính
- Quan hệ trong đó y thay đổi một lượng không đổi cho mỗi đơn vị thay đổi của x, nên đồ thị là một đường thẳng.
- Phân số nội suy (t)
- Giá trị \(t = \frac{x - x_1}{x_2 - x_1}\), cho biết vị trí tương đối của x giữa x1 và x2. Khi đó \(y = y_1 + t\,(y_2 - y_1)\). Giá trị từ 0 đến 1 là nội suy; các giá trị khác là ngoại suy.
Câu hỏi thường gặp
x có thể nằm ngoài hai điểm không? Có. Nếu x nhỏ hơn x₁ hoặc lớn hơn x₂, công thức sẽ ngoại suy tuyến tính, tức là giả định xu hướng tiếp tục theo đường thẳng.
Nếu x₁ bằng x₂ thì sao? Khi hai điểm có cùng giá trị x, độ dốc không xác định được (chia cho 0). Công cụ đã xử lý trường hợp này và sẽ trả về giá trị y₁.
Điều này có giống đường xu hướng (trendline) không? Đây chỉ là đường thẳng đi qua đúng hai điểm. Đường xu hướng hồi quy dùng nhiều điểm dữ liệu, còn nội suy chỉ dùng đúng hai điểm bạn cung cấp.