Doğrusal interpolasyon nedir?
Doğrusal interpolasyon, bilinen iki veri noktası arasında kalan bilinmeyen bir değeri, bu noktalar arasındaki ilişkinin düz bir çizgi olduğunu varsayarak tahmin etme yöntemidir. Mühendislik, istatistik, finans ve fen bilimlerinde en çok kullanılan tekniklerden biridir; elinizde bir değer tablosu olduğunda ve tabloda listelenmeyen bir ara değeri okumanız gerektiğinde devreye girer.
Bu hesaplama aracı nasıl kullanılır?
Bilinen iki noktanızın koordinatlarını girin: \((x_1, y_1)\) ve \((x_2, y_2)\). Ardından değerini hesaplamak istediğiniz x değerini yazın. Araç, interpolasyonla bulunan y değerini ve iki noktayı birleştiren doğrunun eğimini birlikte verir. Girdiğiniz x, iki noktanın dışında da kalabilir; bu durumda sonuç doğrusal bir ekstrapolasyon olur.
Formülün açıklaması
İnterpolasyon formülü şudur: $$y = \text{y}_1 + \left(\text{x} - \text{x}_1\right) \cdot \frac{\text{y}_2 - \text{y}_1}{\text{x}_2 - \text{x}_1}$$ Buradaki \(\frac{\text{y}_2 - \text{y}_1}{\text{x}_2 - \text{x}_1}\) ifadesi, iki noktadan geçen doğrunun eğimidir. Bu eğimi \((x - x_1)\) ile çarpmak, x'in \(x_1\)'den ne kadar uzaklaştığını dikkate alır; sonuna \(y_1\) eklemek ise sonucu doğru başlangıç yüksekliğine taşır.
Çözümlü örnek
Diyelim ki \((1, 2)\) ve \((4, 8)\) noktalarını biliyorsunuz ve \(x = 3\) için y değerini bulmak istiyorsunuz. Eğim $$\frac{8 - 2}{4 - 1} = \frac{6}{3} = 2$$ olur. Buradan $$y = 2 + (3 - 1) \times 2 = 2 + 4 = 6$$ elde edilir. Yani interpolasyonla bulunan değer 6'dır.
Daha Fazla Doğrusal Enterpolasyon Örneği
Her iki örnekte de \(y = y_1 + (x - x_1)\cdot\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\) formülü kullanılmaktadır.
Örnek 1: Ondalıklı bir arama tablosunu okumak
Bir tabloda x = 20 için 1,50 sensör değeri, x = 30 için ise 2,10 değeri verilmektedir. x = 25 için değeri tahmin edin.
- Bilinen noktalar: \((x_1, y_1) = (20, 1.50)\) ve \((x_2, y_2) = (30, 2.10)\); hedef \(x = 25\).
- Eğim: \(\frac{2.10 - 1.50}{30 - 20} = \frac{0.60}{10} = 0.06\) x birimi başına.
- Yerine koyma: \(y = 1.50 + (25 - 20)\cdot 0.06 = 1.50 + 0.30\).
- Sonuç: \(y =\) 1.80.
Burada \(t = (25-20)/(30-20) = 0.5\) olduğundan x tam ortadadır ve y, 1,50 ile 2,10'un orta noktasıdır.
Örnek 2: Negatif eğim ve kısa bir dışarı ekstrapolasyon
Bir doğru (2, 10) ve (6, 4) noktalarından geçmektedir. İki noktanın dışında kalan x = 8 için y değerini bulun.
- Bilinen noktalar: \((x_1, y_1) = (2, 10)\) ve \((x_2, y_2) = (6, 4)\); hedef \(x = 8\).
- Eğim: \(\frac{4 - 10}{6 - 2} = \frac{-6}{4} = -1.5\). Negatif işaret, x arttıkça y'nin azaldığı anlamına gelir.
- Yerine koyma: \(y = 10 + (8 - 2)\cdot(-1.5) = 10 - 9\).
- Sonuç: \(y =\) 1.
\(t = (8-2)/(6-2) = 1.5\) değeri 1'den büyük olduğundan bu bir ekstrapolasyondur. Karşılaştırma için, x = 4 noktasındaki enterpolasyonlu bir nokta \(y = 10 + (4-2)\cdot(-1.5) = 7\) verir ve \(t = 0.5\) olur.
Sonucu Yorumlama ve Doğruluk Sınırları
- Yalnızca ilişki doğrusalsa kesindir. Hesaplayıcı, girdiğiniz iki nokta arasından düz bir çizgi geçirir. Gerçek ilişki düz bir çizgiyse sonuç kesindir. Eğriyse (örneğin üstel, logaritmik veya ikinci dereceden veriler), sonuç yalnızca bir yaklaşımdır.
- Hata, eğrilik ve aralık arttıkça büyür. Gerçek eğri ne kadar çok bükülürse ve x1 ile x2 birbirinden ne kadar uzaksa, düz çizgi ile gerçek eğri arasındaki fark o kadar büyür. Hedefinizin iki yanında, birbirine yakın iki nokta kullanmak daha iyi bir tahmin verir.
- Ekstrapolasyon daha az güvenilirdir. x1 ile x2 aralığının dışında tahmin yapmak, eğilimin değişmeden devam ettiğini varsayar; bu çoğu zaman doğru değildir. Ekstrapole edilmiş değerlere, özellikle bilinen noktalardan uzakta olanlara, dikkatle yaklaşın.
- Uç noktalar bilinen değerleri verir. x = x1 ise sonuç y1'dir; x = x2 ise sonuç y2'dir, çünkü düzeltme terimi 0 ya da tam artış olur.
- Kesirli konum t. \(t = \frac{x - x_1}{x_2 - x_1}\) parametresi x'in nerede olduğunu gösterir. t'nin 0 ile 1 arasındaki değeri enterpolasyon anlamına gelir (t = 0.5 orta noktadır). t'nin 0'ın altında ya da 1'in üstünde olması ekstrapolasyon anlamına gelir.
- Eğimin işareti. Pozitif eğim \(\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\), x arttıkça y'nin arttığı anlamına gelir. Negatif eğim, x arttıkça y'nin azaldığı anlamına gelir. Sıfır eğim, y'nin sabit kaldığı anlamına gelir.
- Gereksinim. x1 ve x2 farklı olmalıdır; aksi halde eğim tanımsız olur (sıfıra bölme).
Doğrusal Enterpolasyonda Temel Terimler
- Enterpolasyon
- İki bilinen veri noktası arasında kalan bilinmeyen bir değeri tahmin etme.
- Ekstrapolasyon
- Eğilimi uzatarak, bilinen noktaların aralığının dışındaki bir değeri tahmin etme. Genellikle enterpolasyondan daha az güvenilirdir.
- Bilinen noktalar (x1, y1) ve (x2, y2)
- Zaten sahip olduğunuz, tahmin için kullanılan düz çizgiyi belirleyen iki veri noktası.
- Hedef x
- y değerini tahmin etmek istediğiniz girdi değeri.
- Eğim (yükseklik farkı / yatay mesafe)
- y'deki değişimin x'teki değişime bölümü, \(\frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1}\). x'te her bir birimlik artış için y'nin ne kadar değiştiğini gösterir.
- Doğrusal ilişki
- x'teki her birim değişim için y'nin sabit bir miktarda değiştiği, grafiğinin düz bir çizgi olduğu ilişki.
- Enterpolasyon oranı (t)
- x'in x1 ile x2 arasındaki göreli konumunu veren \(t = \frac{x - x_1}{x_2 - x_1}\) değeri. Ardından \(y = y_1 + t\,(y_2 - y_1)\) hesaplanır. 0 ile 1 arasındaki değerler enterpolasyondur; diğerleri ekstrapolasyondur.
Sıkça sorulan sorular
x, iki noktanın dışında olabilir mi? Evet. x değeri \(x_1\)'in altında veya \(x_2\)'nin üstünde olduğunda formül doğrusal ekstrapolasyon yapar; bu da eğilimin aynı doğrultuda devam ettiğini varsayar.
\(x_1\) ile \(x_2\) eşitse ne olur? İki nokta aynı x değerine sahip olur, dolayısıyla eğim tanımsız kalır (sıfıra bölme). Hesaplama aracı bu duruma karşı önlem alır ve \(y_1\) değerini döndürür.
Bu, eğilim çizgisiyle (trend line) aynı şey mi? Hayır, bu iki noktadan geçen bir doğrudur. Regresyon eğilim çizgisi çok sayıda nokta kullanır; interpolasyon ise yalnızca sizin girdiğiniz iki noktayı kullanır.