Phạt vi phạm hợp đồng và lãi chậm thanh toán: ai cần tính?
Khi một bên vi phạm hợp đồng, bên kia có thể đòi hai khoản tiền khác nhau. Tiền phạt vi phạm chỉ đòi được khi hợp đồng có điều khoản phạt, và luật đặt mức tối đa cho từng loại hợp đồng. Tiền lãi chậm thanh toán phát sinh khi bên mua trả chậm tiền hàng, tiền dịch vụ; khoản này được đòi kể cả khi hợp đồng không ghi.
Công cụ dành cho doanh nghiệp, kế toán, pháp chế cần ước tính số tiền được đòi trước khi đàm phán hoặc khởi kiện. Công cụ áp dụng pháp luật Việt Nam: Luật Thương mại 2005 (từ 01/01/2006), Luật Xây dựng 2014 và Luật Xây dựng 2025 theo ngày ký hợp đồng xây dựng, Bộ luật Dân sự 2015. Quy định được kiểm tra đến ngày 29/09/2026.
Căn cứ pháp lý
| Văn bản | Điều, khoản | Quy định | Hiệu lực |
|---|---|---|---|
| Luật Thương mại 36/2005/QH11 | Điều 300, 301 | Chỉ phạt khi có thỏa thuận; tối đa 8% phần nghĩa vụ bị vi phạm. | Từ 01/01/2006 |
| Luật Thương mại 36/2005/QH11 | Điều 266 khoản 1 | Giám định sai do lỗi vô ý: phạt tối đa 10 lần thù lao. | Từ 01/01/2006 |
| Luật Thương mại 36/2005/QH11 | Điều 306, 307 | Lãi chậm trả theo lãi quá hạn trung bình thị trường; được đòi cả phạt và bồi thường. | Từ 01/01/2006 |
| Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP | Điều 11 | Trung bình của ít nhất 3 ngân hàng nơi Tòa án giải quyết, lúc xét xử sơ thẩm. | Từ 15/03/2019 |
| Luật Xây dựng 50/2014/QH13, sửa bởi Luật 62/2020/QH14 | Điều 146 khoản 2; Luật 62/2020 Điều 1 khoản 64 điểm c | Công trình vốn nhà nước: phạt tối đa 12%. Từ 2021 phạm vi là vốn đầu tư công, vốn nhà nước ngoài đầu tư công. | Từ 01/01/2015 (phạm vi mới từ 01/01/2021) |
| Luật Xây dựng 135/2025/QH15 | Điều 86 khoản 3; Điều 95 khoản 7 | Dự án đầu tư công, PPP: phạt tối đa 12%. Hợp đồng ký trước 01/07/2026 theo Luật 50/2014. | Từ 01/07/2026 |
| Nghị định 37/2015/NĐ-CP | Điều 43 khoản 2 | Xây dựng vốn nhà nước: lãi chậm trả theo lãi quá hạn của ngân hàng bên nhận thầu, từng thời kỳ. | Từ 15/06/2015 |
| Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 | Điều 418 khoản 2; Điều 357 | Hợp đồng dân sự: phạt theo thỏa thuận, không có trần chung; lãi chậm trả theo Điều 357. | Từ 01/01/2017 |
Tất cả các quy định trên đang có hiệu lực. Luật Xây dựng 2014 hết hiệu lực từ 01/07/2026 nhưng vẫn áp dụng cho hợp đồng xây dựng ký trước ngày đó (Điều 95 khoản 7 Luật Xây dựng 2025). Quy ước một năm 365 ngày lấy theo khoản 1 Điều 4 Thông tư 14/2017/TT-NHNN về phương pháp tính lãi.
Cách tính tiền phạt và tiền lãi
Hai phần tính độc lập; bạn có thể tính một phần hoặc cả hai.
Phần 1: tiền phạt vi phạm
- Tiền phạt theo thỏa thuận \(A\) bằng giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm \(G\) nhân mức phạt ghi trong hợp đồng \(p\) (Điều 300 Luật Thương mại, Điều 418 Bộ luật Dân sự).
- Mức phạt tối đa \(C\) theo loại hợp đồng, xem bảng dưới (Điều 301, Điều 266 Luật Thương mại; Điều 146 Luật Xây dựng 2014; Điều 86 Luật Xây dựng 2025).
- Tiền phạt được yêu cầu \(P\) là số nhỏ hơn giữa \(A\) và \(C\). Hợp đồng dân sự không có trần nên \(P = A\).
| Loại hợp đồng | Mức phạt tối đa \(C\) | Căn cứ | Áp dụng từ |
|---|---|---|---|
| Thương mại (mua bán hàng hóa, dịch vụ) | 8% × \(G\) | Điều 301 Luật Thương mại | 01/01/2006 |
| Dịch vụ giám định, chứng thư sai do lỗi vô ý | 10 × thù lao giám định | Điều 266 khoản 1 Luật Thương mại | 01/01/2006 |
| Xây dựng, công trình vốn nhà nước, ký 01/01/2015 – 31/12/2020 | 12% × \(G\) | Điều 146 khoản 2 Luật Xây dựng 2014 | 01/01/2015 |
| Xây dựng, công trình vốn đầu tư công, vốn nhà nước ngoài đầu tư công, ký 01/01/2021 – 30/06/2026 | 12% × \(G\) | Điều 146 khoản 2 (sửa bởi Luật 62/2020) | 01/01/2021 |
| Xây dựng, công trình tại dự án đầu tư công, dự án PPP, ký từ 01/07/2026 | 12% × \(G\) | Điều 86 khoản 3 Luật Xây dựng 2025 | 01/07/2026 |
| Xây dựng vốn tư nhân | Chưa xác minh, công cụ không tính | — | — |
| Dân sự (không phải thương mại) | Không có trần chung | Điều 418 khoản 2 Bộ luật Dân sự | 01/01/2017 |
Tiền phạt làm tròn đến đồng (từ 0,5 đồng trở lên làm tròn lên).
Phần 2: tiền lãi chậm thanh toán
- Lãi suất \(r\): dùng mức hai bên đã thỏa thuận nếu có. Nếu không có, lấy trung bình cộng lãi suất nợ quá hạn của ít nhất 3 ngân hàng thương mại mà bạn nhập (Điều 306 Luật Thương mại, Điều 11 Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP). Trung bình làm tròn 4 chữ số thập phân.
- Số ngày chậm trả \(n\): từ ngày sau ngày đến hạn đến hết ngày thanh toán (hoặc ngày xét xử sơ thẩm).
- Tiền lãi \(L\) tính theo công thức dưới, làm tròn đến đồng. Năm nhuận vẫn chia 365.
Trong đó \(S\) là số tiền chậm thanh toán, \(r\) là lãi suất năm, \(n\) là số ngày chậm trả. Hợp đồng xây dựng chỉ được tính lãi khi có lãi suất thỏa thuận (xem mục Lưu ý). Hợp đồng dân sự không dùng Điều 306.
Ví dụ tính tay
Ví dụ 1 (hạ về mức trần). Công ty A giao chậm lô hàng trị giá 100.000.000 đ trong một hợp đồng thương mại. Hợp đồng ghi phạt 10%.
- Tiền phạt theo thỏa thuận: \(A\) = 100.000.000 × 10% = 10.000.000 đ.
- Mức tối đa: \(C\) = 100.000.000 × 8% = 8.000.000 đ.
- Tiền phạt được yêu cầu: \(P\) = min(10.000.000; 8.000.000) = 8.000.000 đ.
Ví dụ 2 (lãi theo 3 ngân hàng). Công ty B chậm trả 500.000.000 đ. Hạn trả là 31/03/2026, B trả ngày 28/09/2026. Hợp đồng không thỏa thuận lãi. Lãi suất nợ quá hạn của 3 ngân hàng là 13%, 13,5% và 14%/năm.
- Lãi suất: \(r\) = (13 + 13,5 + 14) / 3 = 13,5%/năm.
- Số ngày: từ 01/04/2026 đến hết 28/09/2026 là \(n\) = 181 ngày.
- Tiền lãi: \(L\) = 500.000.000 × 13,5% × 181 / 365 = 33.472.602,7, làm tròn 33.472.603 đ.
Ví dụ 3 (hai phía mốc 01/07/2026). Hợp đồng xây dựng công trình vốn đầu tư công, phần bị vi phạm 1.000.000.000 đ. Ký ngày 30/06/2026, phạt 15%: \(A\) = 150.000.000 đ, trần 12% theo Luật Xây dựng 2014 là 120.000.000 đ, nên phạt 120.000.000 đ. Ký ngày 01/07/2026 cho dự án đầu tư công, phạt 12%: áp dụng Luật Xây dựng 2025, \(A\) = \(C\) = 120.000.000 đ, không bị hạ trần.
Mốc thay đổi: Luật Xây dựng 2025 từ 01/07/2026
Mức trần 12% cho hợp đồng xây dựng không đổi. Thứ thay đổi là phạm vi công trình bị áp trần:
- Hợp đồng ký từ 01/01/2021 đến 30/06/2026: công trình dùng vốn đầu tư công, vốn nhà nước ngoài đầu tư công (Luật Xây dựng 2014, sửa năm 2020).
- Hợp đồng ký từ 01/07/2026: công trình tại dự án đầu tư công, dự án PPP (Luật Xây dựng 2025). Cụm "vốn nhà nước ngoài đầu tư công" không còn.
Công cụ chọn luật theo ô Ngày ký hợp đồng xây dựng (để trống là hôm nay), không theo ngày vi phạm. Trần 8% và cách tính lãi theo Điều 306 không đổi trong 24 tháng gần đây.
Lưu ý và điều công cụ không tính
- Trần 8% tính trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, không phải trên toàn bộ giá trị hợp đồng. Nhiều vi phạm thì tổng tiền phạt cũng không quá 8%.
- Hợp đồng không có điều khoản phạt thì không đòi được tiền phạt, chỉ đòi bồi thường thiệt hại (khoản 1 Điều 307 Luật Thương mại).
- Tiền lãi chậm thanh toán là khoản riêng; công cụ cộng với tiền phạt thành tổng số tiền.
- Hợp đồng dân sự: lãi chậm trả tính theo Điều 357 Bộ luật Dân sự (thỏa thuận tối đa 20%/năm, không thỏa thuận thì 10%/năm). Công cụ này không tính phần lãi đó.
Chưa xác minh, công cụ không tính: trần phạt của hợp đồng xây dựng vốn tư nhân (luật xây dựng không đặt trần, còn việc áp trần 8% của Luật Thương mại chưa có văn bản gốc kết luận); lãi chậm thanh toán của hợp đồng xây dựng khi không có lãi thỏa thuận. Công cụ chưa rà hết các luật sửa đổi Luật Xây dựng 2014 ban hành năm 2016–2019 và 2024–2025 để chắc chắn khoản 2 Điều 146 không bị sửa thêm; mức 12% hiện lấy theo bản gốc Luật 50/2014 và Luật 62/2020. Ngoài phạm vi: miễn trách nhiệm (Điều 294 Luật Thương mại), bồi thường thiệt hại, khoản nợ trả làm nhiều lần, tra cứu lãi suất ngân hàng.
Hợp đồng xây dựng không thỏa thuận lãi chậm trả: công cụ không tính lãi chậm thanh toán. Nhập lãi suất đã thỏa thuận để công cụ tính.
Cách nhập dữ liệu
- Loại hợp đồng: mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa doanh nghiệp là hợp đồng thương mại.
- Ngày ký hợp đồng xây dựng: ngày ghi trên hợp đồng, dạng dd/mm/yyyy.
- Giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm: giá trị phần việc, lô hàng bị giao chậm hoặc làm sai, bằng đồng, ví dụ 100.000.000.
- Mức phạt ghi trong hợp đồng: phần trăm trong điều khoản phạt, dùng dấu phẩy thập phân, ví dụ 7,5.
- Thù lao dịch vụ giám định: lấy trên hợp đồng hoặc hóa đơn giám định.
- Số tiền chậm thanh toán, ngày đến hạn: lấy trên hợp đồng, hóa đơn, biên bản đối chiếu công nợ. Ngày tính lãi là ngày trả tiền hoặc ngày xét xử sơ thẩm.
- Lãi suất: lãi thỏa thuận tính theo năm (lãi theo tháng thì nhân 12). Nếu không có, nhập lãi suất nợ quá hạn công bố trên trang của ít nhất 3 ngân hàng thương mại tại địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ghi phạt 12% thì có bị vô hiệu không?
Không. Với hợp đồng thương mại, điều khoản vẫn có hiệu lực nhưng bên bị vi phạm chỉ được yêu cầu tối đa 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm. Công cụ hiện dòng "đã hạ về mức trần" trong trường hợp này.
Đã phạt vi phạm thì còn đòi bồi thường thiệt hại được không?
Được, nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt (khoản 2 Điều 307 Luật Thương mại). Bồi thường phải chứng minh thiệt hại thực tế, nên công cụ không tính khoản này.
Không thỏa thuận lãi chậm trả thì có đòi được lãi không?
Được, với hợp đồng thương mại (Điều 306). Tòa án lấy lãi suất nợ quá hạn trung bình của ít nhất 3 ngân hàng tại nơi giải quyết, ở thời điểm xét xử sơ thẩm.
Vì sao công cụ không tính lãi cho hợp đồng xây dựng khi không có thỏa thuận?
Vì hợp đồng xây dựng vốn nhà nước dùng lãi quá hạn của ngân hàng nơi bên nhận thầu mở tài khoản, theo từng thời kỳ (Điều 43 Nghị định 37/2015/NĐ-CP). Công cụ không có dữ liệu này.