Công cụ này làm gì
Vi sinh vật trong đống ủ cần carbon để lấy năng lượng và nitơ để tạo tế bào. Chúng hoạt động mạnh nhất khi đống ủ có khoảng 30 phần carbon cho 1 phần nitơ. Thừa nitơ, đống ủ sẽ nhão nhoét, chua và nồng mùi amoniac (mùi khai); thừa carbon, đống ủ nằm im, lạnh ngắt cả năm không phân hủy. Công cụ này lấy lượng rác xanh giàu nitơ bạn đang có và cho biết cần phủ thêm bao nhiêu nguyên liệu nâu giàu carbon lên trên.
Cách sử dụng
Hãy cân hoặc ước lượng lượng rác xanh, sau đó chọn tỷ lệ carbon trên nitơ cho từng nhóm nguyên liệu theo danh sách gợi ý: rau củ vụn khoảng 15:1, cỏ tươi mới cắt 20:1, lá khô 60:1, rơm rạ 80:1, bìa carton 170:1, mùn cưa 400:1. Cứ để mục tiêu ở mức 30 trừ khi bạn chủ ý làm một đống ủ nhiều gỗ, phân hủy chậm hơn. Tỷ lệ C:N của rác xanh phải thấp hơn mục tiêu và của nguyên liệu nâu phải cao hơn mục tiêu, nếu không thì không có cách pha trộn nào đạt được mục tiêu đó.
Giải thích công thức
Mỗi loại nguyên liệu góp vào "bể nitơ" một lượng bằng khối lượng của nó chia cho tỷ lệ C:N riêng, nên tỷ lệ của hỗn hợp chính là tổng khối lượng chia tổng lượng nitơ. Giải phương trình đó theo khối lượng nguyên liệu nâu, ta được:
$$M_b = M_g \times \frac{R_b\,(R_t - R_g)}{R_g\,(R_b - R_t)}$$trong đó \(M_g\) = khối lượng rác xanh, \(R_g\) = tỷ lệ C:N của rác xanh, \(R_b\) = tỷ lệ C:N của nguyên liệu nâu và \(R_t\) = tỷ lệ C:N mục tiêu. Tỷ lệ carbon trong chất khô bị triệt tiêu khi rút gọn, đó là lý do chỉ cần biết các tỷ lệ là đủ.
Các khối lượng ở đây là khối lượng nguyên liệu nguyên trạng khi thu về. Nguyên liệu nâu xốp và nhẹ, nên lượng rơm hay lá khô này sẽ trông to hơn rác xanh rất nhiều — hãy hình dung khoảng 2 đến 3 xô nguyên liệu nâu cho mỗi xô rác xanh. Giữ đống ủ ẩm như miếng bọt biển đã vắt kiệt nước và đảo trộn khi đống ủ nguội đi.
Ví dụ minh họa
Bạn có 10 kg rác nhà bếp với tỷ lệ 15:1 và một bó rơm 80:1, mục tiêu là 30:1:
$$M_b = 10 \times \frac{80\,(30 - 15)}{15\,(80 - 30)} = 10 \times \frac{1200}{750} = 16\,\text{kg}$$Vậy cần 16 kg rơm, tức tỷ lệ khối lượng 1,6 : 1, tạo thành đống ủ 26 kg trong đó nguyên liệu nâu chiếm khoảng 61,5% theo khối lượng.
Câu hỏi thường gặp
Tính theo khối lượng hay theo thể tích? Theo khối lượng. Nguyên liệu nâu nhẹ và xốp hơn rác xanh rất nhiều, nên 16 kg rơm choán thể tích gấp vài lần 10 kg rác bếp — hãy hình dung khoảng hai đến ba xô nguyên liệu nâu cho mỗi xô rác xanh.
Có cần chính xác tuyệt đối không? Không. Bất cứ mức nào từ 25:1 đến 35:1 đều ủ tốt, và số liệu C:N công bố cho cùng một loại nguyên liệu cũng chênh nhau khá nhiều. Hãy xem kết quả như một "công thức khởi đầu", rồi điều chỉnh dựa vào mùi và độ nóng của đống ủ.
Còn độ ẩm thì sao? Độ ẩm được theo dõi riêng, không liên quan đến tỷ lệ C:N. Hãy giữ độ ẩm khoảng 50-60% — nguyên liệu ẩm như miếng bọt biển đã vắt kiệt nước — và đảo trộn đống ủ khi nhiệt độ hạ xuống dưới khoảng 40 độ C.