Tỷ lệ C:N trong phân ủ là gì?
Tỷ lệ carbon/nitơ (C:N) cho biết đống ủ của bạn chứa bao nhiêu carbon so với nitơ. Vi sinh vật dùng carbon làm nguồn năng lượng và dùng nitơ để tạo protein, nên sự cân bằng giữa hai nguyên tố này quyết định chất hữu cơ phân hủy nhanh hay chậm, sạch hay bốc mùi. Mức quanh \(30:1\) được xem là lý tưởng: đủ carbon để nuôi quá trình phân hủy mà không dư thừa khiến đống ủ ì ạch, đồng thời đủ nitơ để vi sinh vật hoạt động mạnh mà không sinh mùi khai amoniac.
Công thức tính
Tỷ lệ chung bằng tổng khối lượng carbon chia cho tổng khối lượng nitơ, cộng dồn qua tất cả nguyên liệu \(i\):
$$\text{C:N} = \frac{\sum (m_i \times C_i)}{\sum (m_i \times N_i)}$$Trong đó \(m_i\) = khối lượng nguyên liệu \(i\) tính bằng kg, \(C_i\) = tỷ lệ carbon của nó và \(N_i\) = tỷ lệ nitơ. Vì máy tính nhận carbon và nitơ dưới dạng phần trăm nên mỗi giá trị được chia cho 100 trước khi đưa vào công thức, ví dụ \(C_i = \tfrac{\text{carbon \%}}{100}\).
Cách sử dụng
Nhập khối lượng của từng nguyên liệu cùng hàm lượng carbon và nitơ tính theo phần trăm khối lượng đó. Nhóm "nâu" như lá khô, rơm rạ, bìa carton giàu carbon; nhóm "xanh" như cỏ mới cắt, rác nhà bếp, phân chuồng giàu nitơ. Nếu chỉ muốn kiểm tra một loại vật liệu, cứ để nguyên liệu thứ hai bằng 0.
Ví dụ minh họa
Trộn \(10\,\text{kg}\) lá khô (50% carbon, 1% nitơ) với \(5\,\text{kg}\) cỏ mới cắt (45% carbon, 3% nitơ). Khối lượng carbon và nitơ lần lượt là:
$$\text{C} = 10 \times 0.50 + 5 \times 0.45 = 7.25\,\text{kg}$$$$\text{N} = 10 \times 0.01 + 5 \times 0.03 = 0.25\,\text{kg}$$Vậy tỷ lệ là:
$$\text{C:N} = \frac{7.25}{0.25} = 29:1$$Con số này nằm gọn trong khoảng lý tưởng.
Tỷ lệ C:N của các nguyên liệu ủ phổ biến
Mỗi thứ bạn bỏ vào đống ủ đều mang một tỷ lệ carbon/nitơ (C:N) riêng. Nhóm "nâu" là vật liệu khô, nhiều xơ gỗ, giàu carbon nên tỷ lệ cao; nhóm "xanh" là vật liệu tươi, ẩm, giàu nitơ nên tỷ lệ thấp. Phối hai nhóm sao cho tỷ lệ chung của đống ủ đạt khoảng 25–30:1 sẽ cho vi sinh vật đúng mức cân bằng cần thiết để phân hủy hiệu quả. Hãy tra bảng dưới đây để lấy tỷ lệ điển hình của từng loại nguyên liệu, rồi nhập tỷ lệ đó — hoặc phần trăm carbon và nitơ tương ứng — vào các ô của máy tính.
Các số liệu chỉ mang tính tham khảo, tính theo khối lượng khô, tổng hợp từ những tài liệu ủ compost được công bố rộng rãi (ví dụ tài liệu khuyến nông của các trường đại học và Cornell Waste Management Institute). Đây là hướng dẫn chung, không gắn với riêng quốc gia hay tiêu chuẩn nào; giá trị thực tế thay đổi theo độ già, độ ẩm và nguồn gốc vật liệu, nên hãy xem chúng như ước lượng ban đầu. Lưu ý rằng tỷ lệ C:N chính bằng % carbon chia cho % nitơ, nên ba cột số trong mỗi hàng luôn nhất quán với nhau.
| Nguyên liệu | Nhóm | Tỷ lệ C:N điển hình | % carbon xấp xỉ (khô) | % nitơ xấp xỉ (khô) |
|---|---|---|---|---|
| Lá khô (lá rụng) | Nâu | ~60:1 | ~50% | ~0,8% |
| Rơm rạ | Nâu | ~80:1 | ~48% | ~0,6% |
| Giấy / giấy báo | Nâu | ~175:1 | ~45% | ~0,25% |
| Bìa carton (sóng) | Nâu | ~350:1 | ~45% | ~0,13% |
| Mùn cưa | Nâu | ~325:1 | ~50% | ~0,15% |
| Dăm gỗ | Nâu | ~400:1 | ~50% | ~0,12% |
| Cỏ mới cắt (tươi) | Xanh | ~20:1 | ~45% | ~2,4% |
| Rau củ / rác nhà bếp | Xanh | ~15:1 | ~45% | ~3,0% |
| Bã cà phê | Xanh | ~20:1 | ~50% | ~2,5% |
| Cỏ linh lăng (cỏ khô / bột) | Xanh | ~12:1 | ~40% | ~3,0% |
| Phân chuồng tươi (tùy loại vật nuôi) | Xanh | ~15–20:1 | ~40% | ~2,0–2,5% |
Phân chuồng tươi biến động rất mạnh: phân gia cầm có thể chỉ khoảng 10:1, phân bò quanh 20:1, còn phân ngựa (thường lẫn chất độn chuồng) gần 25–30:1, vì vậy hãy xác định rõ nguồn gốc trước khi nhập số. Khi một vật liệu nằm cao hơn hẳn mốc 25–30:1, nó cần được ghép với một nguyên liệu "xanh" giàu nitơ, và ngược lại — máy tính sẽ kết hợp khối lượng, % carbon và % nitơ của từng nguyên liệu theo \(\text{C:N} = \frac{C_{\text{total}}}{N_{\text{total}}}\) để cho ra tỷ lệ của cả hỗn hợp.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ quá cao thì sao? C:N cao (chẳng hạn \(50:1\)) nghĩa là thừa carbon; hãy bổ sung thêm nguyên liệu xanh như cỏ tươi hay rác nhà bếp để đống ủ hoai nhanh hơn.
Tỷ lệ quá thấp thì sao? Tỷ lệ thấp (dưới \(20:1\)) dễ bốc mùi khai amoniac; hãy thêm nguyên liệu nâu như bìa carton xé nhỏ hoặc lá khô.
Nên dùng khối lượng khô hay ướt? Để chính xác nhất, hãy dùng khối lượng khô cùng phần trăm carbon và nitơ tính theo khối lượng khô, vì nước làm loãng cả hai nguyên tố với mức tương đương nhau.