Công cụ chuyển đổi thập phân sang nhị phân là gì?
Công cụ này giúp bạn chuyển một con số viết theo hệ thập phân (cơ số 10) quen thuộc hằng ngày sang hệ nhị phân (cơ số 2) — ngôn ngữ mà máy tính dùng để xử lý bên trong. Hệ nhị phân chỉ có hai chữ số là 0 và 1, trong đó mỗi vị trí tương ứng với một lũy thừa của 2. Công cụ mang tính phổ quát: nó hoạt động giống hệt nhau ở mọi quốc gia và áp dụng cho bất kỳ số nguyên không âm nào.
Cách sử dụng
Nhập một số nguyên thập phân không âm (ví dụ 156) rồi bấm tính. Công cụ sẽ trả về chuỗi nhị phân tương ứng cùng số bit (số chữ số nhị phân) mà số đó chiếm dụng. Số âm sẽ được coi là 0, còn số thập phân (có phần lẻ) sẽ bị cắt bỏ phần lẻ để lấy phần nguyên.
Giải thích công thức
Phương pháp kinh điển là chia 2 liên tiếp. Bạn lấy số cần chuyển chia cho 2 và ghi lại số dư (0 hoặc 1). Sau đó thay số ban đầu bằng thương vừa tìm được rồi lặp lại cho đến khi thương bằng 0. Đọc các số dư đã ghi từ dưới lên trên (từ số dư cuối cùng đến số dư đầu tiên) chính là biểu diễn nhị phân của số đó.
$$\text{Binary} = \sum_{i=0}^{k-1} b_i \cdot 2^{i}, \quad b_i = \left\lfloor \frac{\text{Decimal}}{2^{i}} \right\rfloor \bmod 2$$
Ví dụ minh họa
Chuyển đổi 156: \(156 \div 2 = 78\) dư 0, \(78 \div 2 = 39\) dư 0, \(39 \div 2 = 19\) dư 1, \(19 \div 2 = 9\) dư 1, \(9 \div 2 = 4\) dư 1, \(4 \div 2 = 2\) dư 0, \(2 \div 2 = 1\) dư 0, \(1 \div 2 = 0\) dư 1. Đọc các số dư từ dưới lên trên: \(10011100\). Vậy số 156 trong hệ thập phân bằng 10011100 trong hệ nhị phân (8 bit).
Lũy thừa của hai và các giá trị thập phân sang nhị phân thường gặp
Mỗi vị trí chữ số nhị phân (bit) tương ứng với một lũy thừa của hai. Vị trí 0 là bit ngoài cùng bên phải. Một số nhị phân bằng tổng các lũy thừa của hai tại những vị trí có chữ số 1.
| Lũy thừa | Giá trị thập phân |
|---|---|
| \(2^0\) | 1 |
| \(2^1\) | 2 |
| \(2^2\) | 4 |
| \(2^3\) | 8 |
| \(2^4\) | 16 |
| \(2^5\) | 32 |
| \(2^6\) | 64 |
| \(2^7\) | 128 |
| \(2^8\) | 256 |
| \(2^9\) | 512 |
| \(2^{10}\) | 1024 |
| \(2^{11}\) | 2048 |
| \(2^{12}\) | 4096 |
| \(2^{13}\) | 8192 |
| \(2^{14}\) | 16384 |
| \(2^{15}\) | 32768 |
| \(2^{16}\) | 65536 |
Số thập phân 0-16 dưới dạng nhị phân (và thập lục phân)
| Thập phân | Nhị phân | Thập lục phân |
|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 |
| 1 | 1 | 1 |
| 2 | 10 | 2 |
| 3 | 11 | 3 |
| 4 | 100 | 4 |
| 5 | 101 | 5 |
| 6 | 110 | 6 |
| 7 | 111 | 7 |
| 8 | 1000 | 8 |
| 9 | 1001 | 9 |
| 10 | 1010 | A |
| 11 | 1011 | B |
| 12 | 1100 | C |
| 13 | 1101 | D |
| 14 | 1110 | E |
| 15 | 1111 | F |
| 16 | 10000 | 10 |
Các giới hạn thường gặp
| Thập phân | Nhị phân | Ghi chú |
|---|---|---|
| 255 | 11111111 | \(2^8 - 1\), giá trị không dấu 8 bit lớn nhất |
| 256 | 100000000 | \(2^8\), giá trị đầu tiên cần 9 bit |
| 1023 | 1111111111 | \(2^{10} - 1\), giá trị không dấu 10 bit lớn nhất |
| 1024 | 10000000000 | \(2^{10}\), giá trị đầu tiên cần 11 bit |
| 65535 | 1111111111111111 | \(2^{16} - 1\), giá trị không dấu 16 bit lớn nhất |
Quy luật: \(2^n - 1\) luôn là n số 1 liên tiếp, còn \(2^n\) là một số 1 theo sau bởi n số 0.
Diễn giải kết quả nhị phân và số bit
Số bit là số chữ số nhị phân cần thiết để viết số đó, tức là độ rộng lưu trữ tối thiểu của nó dưới dạng số nguyên không dấu. Với số nguyên dương \(n\):
$$\text{bits} = \lfloor \log_2 n \rfloor + 1$$
Số 0 theo quy ước được viết bằng một bit (0).
Ví dụ: với \(n = 1000\), \(\log_2 1000 \approx 9.966\), nên \(\lfloor 9.966 \rfloor + 1 = 10\) bit. Kiểm tra: \(1000 = 512 + 256 + 128 + 64 + 32 + 8\), tức là 1111101000 ở dạng nhị phân, và số này có 10 chữ số.
Có bao nhiêu giá trị có thể biểu diễn trong n bit
n bit có thể biểu diễn \(2^n\) giá trị khác nhau. Với số nguyên không dấu, các giá trị này chạy từ 0 đến \(2^n - 1\).
| Độ rộng | Số giá trị khác nhau | Giá trị không dấu lớn nhất |
|---|---|---|
| 8 bit (1 byte) | \(2^8 = 256\) | 255 |
| 16 bit (2 byte) | \(2^{16} = 65{,}536\) | 65,535 |
| 32 bit (4 byte) | \(2^{32} = 4{,}294{,}967{,}296\) | 4,294,967,295 |
| 64 bit (8 byte) | \(2^{64}\) | 18,446,744,073,709,551,615 |
Byte và thập lục phân
- Một byte gồm 8 bit, nên số byte cần dùng bằng số bit chia cho 8, làm tròn lên. Trên thực tế, một số 10 bit cần 2 byte.
- Mỗi chữ số thập lục phân tương ứng đúng với 4 bit (một nibble). Để chuyển đổi, thêm các số 0 đứng đầu vào số nhị phân để đủ bội số của 4, rồi nhóm từ bên phải. Ví dụ, 11111111 trở thành 1111 1111, tức là FF.
- Các giá trị có dấu được lưu theo bù hai dùng một bit để biểu diễn dấu. Số nguyên có dấu 8 bit biểu diễn từ -128 đến 127, chứ không phải từ 0 đến 255.
Bảng chú giải thuật ngữ nhị phân
- Bit
- Một chữ số nhị phân, hoặc 0 hoặc 1. Đây là đơn vị nhỏ nhất của thông tin số.
- Byte
- Một nhóm gồm 8 bit. Nó có thể biểu diễn 256 giá trị khác nhau (0-255 không dấu).
- Nibble
- Một nhóm gồm 4 bit, tức là nửa byte. Nó tương ứng đúng với một chữ số thập lục phân (0-F).
- Cơ số 2 (radix)
- Radix là cơ số của một hệ thống số, tức là số lượng chữ số khác nhau mà nó sử dụng. Nhị phân là cơ số 2 và chỉ dùng 0 và 1, với mỗi vị trí có giá trị là một lũy thừa của 2. Thập phân là cơ số 10.
- Bit có nghĩa nhất (MSB)
- Bit ngoài cùng bên trái của số nhị phân, có giá trị vị trí cao nhất. Trong số không dấu 8 bit, nó có giá trị 128.
- Bit có nghĩa nhỏ nhất (LSB)
- Bit ngoài cùng bên phải, có giá trị \(2^0 = 1\). Nó quyết định số đó là lẻ (1) hay chẵn (0).
- Bù hai (Two's complement)
- Cách phổ biến nhất để máy tính lưu số nguyên có dấu. Một số âm được tạo bằng cách đảo tất cả các bit của giá trị dương tương ứng rồi cộng 1. Với n bit, nó biểu diễn từ \(-2^{n-1}\) đến \(2^{n-1} - 1\), và bit MSB đóng vai trò bit dấu.
- Số nguyên không dấu (Unsigned integer)
- Một số nguyên không có dấu, được lưu dưới dạng nhị phân thuần túy. Với n bit, nó có phạm vi từ 0 đến \(2^n - 1\).
Câu hỏi thường gặp
Số 0 trong hệ nhị phân là gì? Đơn giản vẫn là 0.
Một số cần bao nhiêu bit? Số bit chính là số chữ số nhị phân — ví dụ số 156 cần 8 bit.
Tôi có chuyển được số âm không? Công cụ này chỉ xử lý số nguyên không âm; mọi giá trị âm nhập vào đều được coi là 0. Trong các hệ thống thực tế, số âm được biểu diễn bằng mã bù 2 (two's complement).