Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Doppler etkisi; kaynak, gözlemci ya da her ikisi dalgayı taşıyan ortama göre hareket ettiğinde dalganın frekansında görülen değişimdir. Yaklaşan bir ambulansın sireninin daha tiz duyulması, tam yanınızdan geçtiği anda ise sesin birden kalınlaşması bu etkinin en bilinen örneğidir. Bu araç; havada, suda veya çelikte ilerleyen ses gibi mekanik dalgalar için klasik (göreli olmayan) Doppler denklemini uygular ve gözlenen frekansı, kaymanın büyüklüğünü ve her iki dalga boyunu birlikte verir.
Formül
Burada \(f_s\) = kaynak frekansı, \(v\) = dalganın ortamdaki hızı, \(v_o\) = gözlemcinin kaynağa doğru hızı ve \(v_s\) = kaynağın gözlemciye doğru hızıdır:
$$f_{o} = f_{s} \times \frac{v + v_{o}}{v - v_{s}}$$Hızlar işaretlidir: hareket aradaki mesafeyi kapatıyorsa pozitif, açıyorsa negatif değer kullanın. Gözlenen dalga boyu \(\lambda_o = v / f_o\) bağıntısından, yayılan dalga boyu ise \(\lambda_s = v / f_s\) bağıntısından bulunur.
Pozitif kayma sesin tizleştiğini (kaynak ile gözlemcinin yaklaştığını), negatif kayma ise sesin kalınlaştığını (uzaklaştıklarını) gösterir. Hızlar, kaynak ile gözlemciyi birleştiren doğrultu boyunca ölçülür.
Nasıl kullanılır?
Önce hazır bir ortam seçin (ya da kendi dalga hızınızı yazın), ardından kaynağın gerçekte yaydığı frekansı girin ve son olarak kaynak ile gözlemciyi birleştiren doğrultudaki iki hızı yazın. Yalnızca bu doğrultudaki hız bileşeni önemlidir; bu nedenle size en yakın noktadan geçen bir aracın o andaki etkin hızı sıfırdır ve o anda hiçbir kayma gözlenmez.
Örnek çözüm
Bir tren düdüğü 1000 Hz yayıyor ve 343 m/s ses hızına sahip havada, duran bir dinleyiciye doğru 30 m/s hızla yaklaşıyor:
$$f_{o} = 1000 \times \frac{343 + 0}{343 - 30} = \frac{343000}{313} = 1095.85\,\text{Hz}$$Bu, yaklaşık 95,85 Hz'lik, yani kabaca yüzde 9,58'lik bir artış demektir; dalga boyu da 0,343 m'den 0,313 m'ye sıkışır.
Kaydırmanın Yaygın Senaryolarda Nasıl Değiştiği
Aşağıdaki tüm satırlar 20 °C'de kuru hava (\(v = 343\) m/s) ve \(f_s = 1000\) Hz kaynak frekansı kullanır; bu hesaplayıcının işaret kuralı: \(v_s\) ve \(v_o\) nesne diğerine doğru hareket ettiğinde pozitif, uzaklaştığında negatif olur.
| Senaryo | \(f_s\) (Hz) | \(v\) (m/s) | \(v_s\) (m/s) | \(v_o\) (m/s) | \(f_o\) (Hz) | Kaydırma \(\Delta f\) | Kaydırma (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Her ikisi de durgun | 1000 | 343 | 0 | 0 | 1000.00 | 0.00 Hz | 0 % |
| Kaynak 30 m/s hızında yaklaşıyor | 1000 | 343 | 30 | 0 | 1095.85 | +95.85 Hz | +9.58 % |
| Kaynak 30 m/s hızında uzaklaşıyor | 1000 | 343 | −30 | 0 | 919.57 | −80.43 Hz | −8.04 % |
| Gözlemci durgun kaynağa 30 m/s hızında yaklaşıyor | 1000 | 343 | 0 | 30 | 1087.46 | +87.46 Hz | +8.75 % |
| Gözlemci 30 m/s hızında uzaklaşıyor | 1000 | 343 | 0 | −30 | 912.54 | −87.46 Hz | −8.75 % |
| Her ikisi de 30 m/s hızında yaklaşıyor (başa başa 60 m/s kapatış) | 1000 | 343 | 30 | 30 | 1191.69 | +191.69 Hz | +19.17 % |
| Kaynak 300 m/s hızında yaklaşıyor (Mach 0.87) | 1000 | 343 | 300 | 0 | 7976.74 | +6976.74 Hz | +697.67 % |
2. ve 4. satırlar neden uyuşmuyor
Her ikisi de aynı 30 m/s kapatış hızını tanımlar, yine de farklı cevaplar verirler: 1095.85 Hz'e karşılık 1087.46 Hz. Bu klasik kaynak–gözlemci asimetrisiydir. Hareketli bir kaynak paydayı değiştirir, fiziksel olarak hava içinde bıraktığı tepeleri sıkıştırır:
$$f_o = 1000 \cdot \frac{343 + 0}{343 - 30} = 1000 \cdot \frac{343}{313} = 1095.85\ \text{Hz}$$Hareketli bir gözlemci payı değiştirir, hala eşit aralıklı tepeleri tarar:
$$f_o = 1000 \cdot \frac{343 + 30}{343 - 0} = 1000 \cdot \frac{373}{343} = 1087.46\ \text{Hz}$$Ortam simetriyi kırar — sadece görelilik (ışık) durumunda iki durum özdeş sonuçlar verir. Gündelik hızlarda boşluk küçüktür (burada 8.4 Hz, 1 % altında), bu nedenle \(\Delta f / f_s \approx v_{rel}/v\) yaklaşımı yavaş trafik için yeterli ama uçaklar için değildir.
Diğer iki deseni not edin
- Yaklaşma ve uzaklaşma ayna görüntüsü değildir. 2. satır 95.85 Hz kazanırken 3. satır sadece 80.43 Hz kaybeder — bir şey size doğru gelirken kazanç her zaman uzaklaştıkça kaybettiğinden büyüktür. Hareketli bir gözlemci için (4. ve 5. satırlar) kaydırma \(v_o\) içinde doğrusal olduğu için ±87.46 Hz olarak tamamen simetriktir.
- Mach 1 yakınında patlama. \(v_s = 300\) m/s'de payda sadece \(343 - 300 = 43\) m/s'dir, bu nedenle frekans yaklaşık 8 ile çarpılır. \(v_s \to v\) olarak payda sıfıra gider ve \(f_o \to \infty\) olur: tepeler tek bir yüzeyde birikir, bu da şok cephesidir (ses patlaması). \(v_s > v\) için formül negatif bir frekans döndürür ve basitçe artık geçerli değildir — süpersonik kaynaklar yerine Mach-koni işlemi gerektirir.
Sıkça sorulan sorular
Kaynağın hızı dalga hızına eşit olursa ne olur? Payda sıfırlanır ve denklem geçerliliğini yitirir; dalga cepheleri üst üste binerek bir şok cephesi oluşturur (Mach 1'deki ses patlaması).
Bunu ışık için kullanabilir miyim? Doğru sonuç vermez. Işığın yayılmak için bir ortama ihtiyacı yoktur ve yalnızca bağıl hıza bağlı olan, ayrıca zaman genişlemesi çarpanını da içeren göreli Doppler formülünü gerektirir.
Kaynağın ve gözlemcinin hareketi neden farklı sonuç veriyor? Hareket eden bir kaynak doğrudan dalga boyunu sıkıştırır; hareket eden bir gözlemci ise saniyede yalnızca daha fazla dalga cephesinin içinden geçer. Bu iki etki simetrik değildir, bu yüzden formülde kesrin farklı yerlerinde yer alırlar.