Công cụ này làm gì?
Hiệu ứng Doppler là hiện tượng tần số của sóng thay đổi khi nguồn phát, người quan sát, hoặc cả hai chuyển động so với môi trường truyền sóng. Đây chính là lý do tiếng còi xe cứu thương nghe chói và cao hơn khi xe lao tới, rồi trầm hẳn xuống ngay khoảnh khắc xe vụt qua. Máy tính này áp dụng phương trình Doppler cổ điển (phi tương đối tính) cho sóng cơ học như âm thanh truyền trong không khí, nước hay thép, đồng thời cho ra tần số quan sát được, độ lệch tần số và cả hai giá trị bước sóng.
Công thức
Với \(f_s\) = tần số nguồn phát, \(v\) = tốc độ sóng trong môi trường, \(v_o\) = tốc độ người quan sát tiến về phía nguồn, và \(v_s\) = tốc độ nguồn tiến về phía người quan sát:
$$f_{o} = f_{s} \times \frac{v + v_{o}}{v - v_{s}}$$Các tốc độ đều có dấu: nhập giá trị dương khi chuyển động làm khoảng cách thu hẹp lại, và giá trị âm khi khoảng cách giãn ra. Bước sóng quan sát được suy ra từ \(\lambda_o = v / f_o\), còn bước sóng do nguồn phát ra là \(\lambda_s = v / f_s\).
Độ lệch dương nghĩa là âm nghe cao hơn (nguồn và người quan sát tiến lại gần nhau); độ lệch âm nghĩa là âm nghe trầm xuống (đang ra xa nhau). Các tốc độ được đo dọc theo đường nối nguồn và người quan sát.
Cách sử dụng
Chọn một môi trường có sẵn (hoặc tự nhập tốc độ sóng), nhập tần số mà nguồn thực sự phát ra, rồi nhập hai tốc độ đo dọc theo đường nối nguồn và người quan sát. Chỉ có thành phần vận tốc dọc theo đường nối này mới có ý nghĩa, nên tại đúng thời điểm một chiếc xe đi ngang qua điểm gần bạn nhất, tốc độ hiệu dụng bằng 0 và không có độ lệch tần số nào.
Ví dụ minh họa
Còi tàu hỏa phát ra âm 1000 Hz và lao về phía một người đứng yên với tốc độ 30 m/s, trong không khí có tốc độ truyền âm 343 m/s:
$$f_{o} = 1000 \times \frac{343 + 0}{343 - 30} = \frac{343000}{313} = 1095.85\,\text{Hz}$$Tức là tần số tăng khoảng 95,85 Hz, tương đương chừng 9,58 phần trăm, còn bước sóng bị nén lại từ 0,343 m xuống 0,313 m.
Câu hỏi thường gặp
Điều gì xảy ra nếu tốc độ nguồn bằng đúng tốc độ sóng? Mẫu số bằng 0 và công thức mất hiệu lực; các mặt sóng dồn chồng lên nhau thành một mặt sóng xung kích (chính là tiếng nổ siêu thanh khi đạt Mach 1).
Có dùng được cho ánh sáng không? Không chính xác. Ánh sáng không cần môi trường truyền và phải dùng công thức Doppler tương đối tính, vốn chỉ phụ thuộc vào tốc độ tương đối và có thêm hệ số giãn nở thời gian.
Vì sao nguồn chuyển động và người quan sát chuyển động lại cho kết quả khác nhau? Nguồn chuyển động làm nén chính bản thân bước sóng, trong khi người quan sát chuyển động chỉ đơn giản là quét qua nhiều mặt sóng hơn trong mỗi giây. Hai cơ chế này không đối xứng với nhau, và đó là lý do chúng xuất hiện ở hai vị trí khác nhau trong phân số.