Bu hesaplayıcı ne işe yarar?
Ağaç Board Foot Hacim Hesaplayıcı, ayakta duran bir ağaçtan ya da kesilmiş bir kütükten ne kadar kullanılabilir kereste çıkacağını board foot (BF) cinsinden tahmin eder. Bir board foot, 12 inç × 12 inç × 1 inç kalınlığındaki bir tahta parçasına eşittir. Bu, Kuzey Amerika kereste ticaretinde kullanılan bir ölçü birimidir; Türkiye'de kereste ve tomruk genellikle metreküp (m³) üzerinden satıldığı için bu araç daha çok ABD ve Kanada piyasalarıyla çalışanlar, ithalat-ihracat yapanlar veya Amerikan kaynaklarını inceleyenler için faydalıdır. Kerf (testere payı), dış yüzey kalıntıları ve konikliğin hesaba katılma biçimi konusunda tarihsel olarak fikir birliği olmadığından, bugün hâlâ üç farklı kütük kuralı kullanılıyor. Bu araç, tek bir çap ve boy ölçüsünden Doyle, Scribner ve International 1/4 inç tahminlerini yan yana verir, böylece kolayca karşılaştırabilirsiniz.
Nasıl kullanılır?
Kabuk içi ince uç çapını \(D\) (inç) ve ticari kullanılabilir boyu \(L\) (fit) olarak girin. Ticari boy, kerestelik olarak kullanılabilecek düz ve kusursuz kısımdır. Hesaplayıcı her kuralın öngördüğü hacmi anında gösterir.
Formüller
Doyle kuralı en basit olanıdır ve ABD'nin doğusunda yaygın biçimde kullanılır:
$$\text{BF}_{\text{Doyle}} = \left(\frac{D-4}{4}\right)^2 \times L$$Scribner kuralı, \(\text{BF} = (0.79\,D^2 - 2D - 4)\times \tfrac{L}{16}\), küçük kütüklerde daha yüksek değerler verme eğilimindedir. International 1/4 inç kuralı en doğru kabul edilen yöntemdir; 4 fitlik bölümleri toplar, her bölüm için yarım inçlik konikliği hesaba katar ve \(0.22\,d^2 - 0.71\,d\) ifadesini kullanır.
Çözümlü örnek
\(D = 16\) inç ve \(L = 16\) fit olan bir kütük için Doyle tahmini:
$$\left(\frac{16-4}{4}\right)^2 \times 16 = 3^2 \times 16 = 144\ \text{BF}$$Aynı kütük Scribner'a göre yaklaşık 166 BF, International kuralına göre yaklaşık 200 BF çıkar; kural seçiminin neden önemli olduğu buradan anlaşılıyor.
Doyle, Scribner ve International 1/4 inç: Kütük Boyutu Karşılaştırması
Aşağıdaki üç kütük kuralı, ABD ve Kanada'da kullanılan Kuzey Amerika kurallarıdır. Hangisinin geçerli ya da adet olduğu eyalete, bölgeye veya alıcıya göre değişir. Doyle ABD'nin güneyinde ve ortabatısında, Scribner batıda, International 1/4 inç ise araştırmalarda ve kuzeydoğudaki birçok pazarda yaygındır. Tablo, kabuk içi ince uç çapına göre 16 fitlik bir kütüğün board foot hacmini gösterir. Doyle, \(V = \left(\frac{D-4}{4}\right)^2 L\) formülünü kullanır; 16 fit için bu ifade \((D-4)^2\) olarak sadeleşir. Scribner, yuvarlanmış Decimal C tabloları yerine \(0.79D^2 - 2D - 4\) formül sürümünü kullanır. International 1/4 inç, her bölümde 1/2 inç konikliği olan dört adet 4 fitlik bölüm ve 0,905 kerf katsayısıyla hesaplanır. Yayımlanan International tabloları en yakın 5 board foot'a yuvarlandığı için, bu tabloda 39, 97, 181 ve 424 görünen değerleri 40, 95, 180 ve 425 olarak verirler.
| İnce uç çapı, kabuk içi (inç) | Doyle (BF) | Scribner, formül (BF) | International 1/4 inç (BF) | Doyle'un International'dan farkı (daha düşük) |
|---|---|---|---|---|
| 8 | 16 | 31 | 39 | %59 |
| 10 | 36 | 55 | 65 | %44 |
| 12 | 64 | 86 | 97 | %34 |
| 16 | 144 | 166 | 181 | %20 |
| 20 | 256 | 272 | 290 | %12 |
| 24 | 400 | 403 | 424 | %6 |
| 30 | 676 | 647 | 674 | yaklaşık %0 (Doyle yaklaşık %0,3 daha yüksek) |
Doyle, dış yüzey kalıntısı payı olarak çaptan sabit 4 inç düşer. Bu kesinti küçük bir kütüğün büyük bir bölümünü alırken büyük bir kütüğün yalnızca küçük bir bölümünü alır. Sonuç olarak Doyle, 8 inçlik bir kütüğe International hacminin yarısından azını verir. Fark 20 inçte yaklaşık %12'ye, 24 inçte yaklaşık %6'ya düşer ve kurallar 30 inç civarında yaklaşık eşitlenir. 30 inçin üzerinde Doyle diğer kurallardan daha yüksek hacim ölçebilir. Küçük veya orta boy kütük satarken sözleşmedeki kütük kuralı, size ödenen hacmi üçte bir veya daha fazla değiştirebilir. Fiyatları yalnızca aynı kuralı kullandıklarında karşılaştırın.
International 1/4 inç Kuralı Elle Nasıl Hesaplanır?
International kuralı bir kütüğü ardışık 4 fitlik bölümler olarak ele alır. Koniklik nedeniyle her bölüm bir öncekinden biraz daha kalındır. Temel bölüm formülü olan \(0.22d^2 - 0.71d\), 1/8 inç kerf ile biçilen 4 fitlik bir bölümün board foot değerini verir. Kuralın 1/4 inç sürümü toplamı 0,905 ile çarpar.
- Boyu 4 fitlik bölümlere ayırın. 16 fitlik bir kütükte dört tam bölüm vardır. 4'e bölünmeyen bir uzunluk, sonda daha kısa bir parça bırakır.
- İlk bölüm ince uç çapını kullanır. \(d_0 = D\) alın; bu, kabuk içi ince uç çapıdır (inç).
- Sonraki her bölüm için 0,5 inç koniklik ekleyin. \(d_i = D + 0.5\,i\); yani bölümler D, D + 0,5, D + 1,0, D + 1,5 şeklinde ilerler.
- Her bölümün hacmini bulun: \(v_i = 0.22\,d_i^2 - 0.71\,d_i\). Bu, 1/8 inç kerfli 4 fitlik bir bölümün board foot değeridir.
- Bölümleri toplayın.
- 0,905 ile çarpın; böylece 1/8 inç kerf değeri 1/4 inç kerfe dönüştürülür.
- Yuvarlayın. Yayımlanan tablolar en yakın 5 board foot'a yuvarlar. Saha kayıtlarında çoğunlukla en yakın tam board foot kullanılır.
Çözümlü örnek: 16 inç × 16 fit kütük
Bölüm çapları 16, 16,5, 17 ve 17,5 inçtir:
$$\begin{aligned} v_0 &= 0.22(16)^2 - 0.71(16) = 56.32 - 11.36 = 44.96 \\ v_1 &= 0.22(16.5)^2 - 0.71(16.5) = 59.895 - 11.715 = 48.18 \\ v_2 &= 0.22(17)^2 - 0.71(17) = 63.58 - 12.07 = 51.51 \\ v_3 &= 0.22(17.5)^2 - 0.71(17.5) = 67.375 - 12.425 = 54.95 \end{aligned}$$$$\sum v_i = 44.96 + 48.18 + 51.51 + 54.95 = 199.60 \text{ BF (1/8-in kerf)}$$$$V_{1/4} = 199.60 \times 0.905 = 180.64 \approx 180 \text{ BF}$$Yayımlanan International 1/4 inç tablosu bu kütük için 180 BF verir.
4 fitten kısa artan uzunlukların ele alınması
Artan parçayı uzunluğuyla orantılı olarak ölçün. Koniklik dizisindeki bir sonraki çapı kullanın ve o bölümün hacmini \(s/4\) ile çarpın; burada \(s\), artan uzunluktur (fit). 16 inç × 18 fitlik bir kütükte ilk dört bölümün toplamı yukarıdaki gibi 199,60 BF'tir. Beşinci bölüm 2 fit uzunluğundadır ve \(d_4 = 16 + 0.5 \times 4 = 18\) inçtir:
$$v_4 = \left(0.22(18)^2 - 0.71(18)\right)\frac{2}{4} = (71.28 - 12.78)(0.5) = 29.25$$$$V_{1/4} = (199.60 + 29.25) \times 0.905 = 228.85 \times 0.905 = 207.1 \approx 207 \text{ BF}$$Bazı resmî tablolar tek sayılı uzunlukları biraz farklı ele alır; örneğin koniklik payını yalnızca tam 4 fitlik bölümler için uygularlar. Elle yaptığınız hesabın basılı tablodan birkaç board foot sapabileceğini unutmayın. Kütükler genellikle çift fit uzunluklarda ve çoğunlukla 3-6 inçlik bir tolerans payıyla kesilir; bu pay ölçülen uzunluğa dahil edilmez.
Kütük Ölçüm Terimleri
Bu terimler esas olarak Kuzey Amerika (ABD ve Kanada) ormancılık uygulamalarından gelir.
- Board foot (BF)
- Nominal ölçüsü 12 inç × 12 inç × 1 inç (144 inç küp) olan kereste hacmi. Kütük kuralları, kütüğün katı odun hacmini değil, kütükten kaç board foot kereste çıkacağını tahmin eder.
- Kabuk içi ince uç çapı (DIB)
- Kütüğün ince ucunun kabuksuz olarak ölçülen çapı. Genellikle aşağıya doğru en yakın inça yuvarlanır; uç yuvarlak değilse iki ölçümün ortalaması alınır. Üç kütük kuralı da bu çapı kullanır.
- DBH (göğüs yüksekliği çapı)
- Ayakta duran bir ağacın, yokuş yukarı tarafta yerden 4,5 fit yükseklikte kabuk dahil ölçülen çapı; bu ABD uygulamasıdır. Türkiye'de ve pek çok başka ülkede 1,3 m kullanılır. DBH, kütüğün DIB değeriyle aynı şey değildir: kabuğu içerir ve gövdenin daha kalın olduğu alt kısımdan ölçülür. İlk kütüğün ince ucu daha yukarıda ve daha dardır; bu yüzden DBH'yi kütük çapı olarak girerseniz hacmi olduğundan fazla bulursunuz.
- Ticari kullanılabilir boy
- Gövdenin kütük yüksekliğinden asgari uç çapına ya da ilk büyük dala veya kusura kadar olan kullanılabilir uzunluğu. Genellikle 16 fitlik kütük veya yarım kütük sayısı olarak ifade edilir.
- Testere payı (kerf)
- Testere bıçağının talaşa dönüştürdüğü odun genişliği. International kuralının adı, varsayılan 1/4 inçlik kerf'e atıf yapar. Daha ince kerf daha fazla kereste verir.
- Koniklik
- Kütüğün kalın ucundan ince ucuna doğru çapın azalması. International kuralı her 4 fit için 1/2 inç koniklik varsayar. Doyle ve Scribner koniklik dikkate almaz; kütüğü ince uç çapında bir silindir sayar.
- Dış yüzey ve kenar kalıntısı payı
- Yuvarlak kütük tahtalara dönüştürülürken kenarlardaki yuvarlak dilimler ve kenar kırpıntıları olarak kaybedilen odun. Doyle'daki \(D - 4\) terimi 4 inçlik sabit bir dış yüzey kesintisidir; küçük kütükleri olduğundan az ölçmesinin nedeni budur.
- Eğrilik ve kusur kesintisi
- Eğrilik, çürük, çatlak, yırtık, damar ve odunu kullanılmaz hâle getiren diğer kusurlar için brüt ölçümden düşülen hacim. Net ölçü = brüt ölçü − kesintiler.
- Kütük kuralı
- Kütük çapı ve boyundan board foot verimini tahmin eden formül, diyagram veya tablo. ABD'de en yaygın kurallar Doyle, Scribner ve International 1/4 inçtir; farklı kurallar aynı kütük için farklı hacimler verir.
- Fazla ve eksik verim (overrun / underrun)
- Bir fabrikanın fiilen biçtiği kereste (fabrika sayımı) ile ölçülen kütük hacmi arasındaki fark; ölçü değerinin yüzdesi olarak ifade edilir. Overrun, fabrikanın ölçünün öngördüğünden daha fazla kereste elde ettiği anlamına gelir; küçük kütüklerde Doyle ile sık görülür. Underrun ise daha azını elde ettiği anlamına gelir.
- Girard form sınıfı
- Mesavage–Girard tabloları gibi ayakta ağaç hacim tablolarında kullanılan gövde koniklik ölçüsü. İlk 16 fitlik kütüğün üstündeki, yerden yaklaşık 17,3 fit yükseklikteki DIB değerinin, kabuk dahil DBH'ye oranının yüzde olarak ifadesidir. Daha yüksek form sınıfı, daha az koniklik ve aynı DBH ve boy için daha fazla board foot demektir. Birçok tür için 70'lerin sonundan 80'lerin başına kadar olan değerler tipiktir.
Sık Sorulan Sorular
Üç kural neden birbirinden farklı sonuç veriyor? Her biri kerf ve koniklik konusunda farklı varsayımlarla geliştirildi. Doyle küçük kütükleri olduğundan az ölçerken International gerçek biçilen verime en yakın olandır.
Hangisini kullanmalıyım? Bölgenizdeki fabrikanın veya kereste alıcısının belirttiği kuralı kullanın; ABD'nin doğusundaki birçok alıcı Doyle'u tercih eder.
Sonuç kesin midir? Hayır, bir tahmindir. Kusurlar, eğrilik ve biçme yöntemi gerçek verimi değiştirir.