Công cụ này làm gì?
Máy tính thể tích board foot của cây giúp bạn ước tính lượng gỗ xẻ có thể thu được từ một cây đứng hoặc một khúc gỗ tròn đã đốn, tính bằng board foot (BF). Một board foot tương đương một tấm gỗ kích thước 12 inch × 12 inch × dày 1 inch. Do các xưởng cưa trước đây không thống nhất cách tính phần hao hụt do lưỡi cưa (kerf), phần bìa gỗ và độ thon của thân, nên hiện vẫn tồn tại ba quy tắc đo gỗ tròn khác nhau. Công cụ này hiển thị song song cả ba kết quả để bạn so sánh ước tính theo Doyle, Scribner và International 1/4-inch chỉ từ một cặp số đo.
Lưu ý: board foot và các quy tắc này là hệ đo lường của Bắc Mỹ (Hoa Kỳ, Canada). Tại Việt Nam, gỗ tròn thường được tính theo mét khối (m³), nên bạn có thể dùng công cụ này để tham khảo khi làm việc với đối tác hoặc bảng giá nhập khẩu từ Mỹ, Canada.
Cách sử dụng
Nhập đường kính đầu nhỏ không tính vỏ \(D\) (đơn vị inch) và chiều dài thương phẩm \(L\) (đơn vị feet). Chiều dài thương phẩm là đoạn thân thẳng, không khuyết tật, phù hợp để xẻ gỗ. Máy tính sẽ trả về ngay thể tích theo từng quy tắc.
Giải thích công thức
Quy tắc Doyle là cách đơn giản nhất và được dùng rộng rãi ở miền đông Hoa Kỳ:
$$\text{BF}_{\text{Doyle}} = \left(\frac{D-4}{4}\right)^2 \times L$$Quy tắc Scribner, \(\text{BF} = (0.79\,D^2 - 2D - 4)\times \tfrac{L}{16}\), thường cho giá trị cao hơn với các khúc gỗ nhỏ. Quy tắc International 1/4-inch được xem là chính xác nhất; quy tắc này cộng dồn từng đoạn 4 feet, mỗi đoạn cộng thêm 0,5 inch độ thon, theo biểu thức \(0.22\,d^2 - 0.71\,d\).
Ví dụ minh họa
Với khúc gỗ có \(D = 16\) inch và \(L = 16\) feet, ước tính theo Doyle là:
$$\left(\frac{16-4}{4}\right)^2 \times 16 = 3^2 \times 16 = 144\ \text{BF}$$Cũng khúc gỗ đó cho khoảng 166 BF theo Scribner và 200 BF theo quy tắc International, cho thấy việc chọn quy tắc ảnh hưởng rất lớn đến kết quả.
So sánh Doyle, Scribner và International 1/4-inch theo kích thước khúc gỗ
Ba quy tắc dưới đây là quy tắc của Bắc Mỹ, được dùng tại Hoa Kỳ và Canada. Quy tắc nào được áp dụng hợp pháp hay theo thông lệ còn tùy từng bang, tỉnh hoặc bên mua. Doyle phổ biến ở miền Nam và Trung Tây Hoa Kỳ, Scribner ở miền Tây, còn International 1/4-inch thường dùng trong nghiên cứu và nhiều thị trường vùng Đông Bắc. Bảng cho biết thể tích board foot của khúc gỗ dài 16 ft theo từng đường kính đầu nhỏ không tính vỏ. Doyle dùng \(V = \left(\frac{D-4}{4}\right)^2 L\), với 16 ft được rút gọn thành \((D-4)^2\). Scribner dùng dạng công thức \(0.79D^2 - 2D - 4\), không phải bảng Decimal C đã làm tròn. International 1/4-inch được tính theo bốn đoạn 4 ft, mỗi đoạn thon 1/2 inch và nhân hệ số kerf 0,905. Các bảng International đã công bố làm tròn đến 5 board foot gần nhất, nên hiển thị 40, 95, 180 và 425 trong khi bảng này cho 39, 97, 181 và 424.
| DIB đầu nhỏ (in) | Doyle (BF) | Scribner, công thức (BF) | International 1/4-in (BF) | Doyle thấp hơn International |
|---|---|---|---|---|
| 8 | 16 | 31 | 39 | 59% |
| 10 | 36 | 55 | 65 | 44% |
| 12 | 64 | 86 | 97 | 34% |
| 16 | 144 | 166 | 181 | 20% |
| 20 | 256 | 272 | 290 | 12% |
| 24 | 400 | 403 | 424 | 6% |
| 30 | 676 | 647 | 674 | khoảng 0% (Doyle cao hơn khoảng 0,3%) |
Doyle trừ cố định 4 inch khỏi đường kính để tính phần bìa gỗ bị bỏ. Mức trừ này chiếm tỷ lệ lớn ở khúc gỗ nhỏ nhưng chỉ là phần nhỏ ở khúc gỗ lớn. Vì vậy, với khúc gỗ 8 inch, Doyle cho thể tích chưa bằng một nửa so với International. Khoảng chênh thu hẹp còn khoảng 12% ở 20 inch và khoảng 6% ở 24 inch, và các quy tắc gần như bằng nhau ở khoảng 30 inch. Trên khoảng 30 inch, Doyle có thể cho kết quả lớn hơn các quy tắc còn lại. Khi bán gỗ cỡ nhỏ hoặc vừa, quy tắc ghi trong hợp đồng có thể làm thể tích bạn được trả chênh lệch một phần ba hoặc hơn. Chỉ nên so sánh giá khi các bên dùng cùng một quy tắc.
Cách tính tay quy tắc International 1/4-inch
Quy tắc International coi khúc gỗ là một chuỗi các đoạn dài 4 ft. Do độ thon, mỗi đoạn lớn hơn đoạn trước một chút. Công thức cơ bản cho mỗi đoạn, \(0.22d^2 - 0.71d\), cho số board foot của đoạn 4 ft được xẻ với kerf 1/8 inch. Phiên bản 1/4-inch của quy tắc nhân tổng với 0,905.
- Chia chiều dài thành các đoạn 4 ft. Khúc gỗ 16 ft có bốn đoạn đầy đủ. Nếu chiều dài không chia hết cho 4, đoạn cuối sẽ ngắn hơn.
- Đoạn đầu tiên dùng đường kính đầu nhỏ. Đặt \(d_0 = D\), là đường kính đầu nhỏ không tính vỏ, tính bằng inch.
- Cộng thêm 0,5 inch độ thon cho mỗi đoạn tiếp theo. \(d_i = D + 0.5\,i\), nên các đoạn lần lượt là D, D + 0,5, D + 1,0, D + 1,5 và cứ thế tiếp tục.
- Tính thể tích từng đoạn bằng \(v_i = 0.22\,d_i^2 - 0.71\,d_i\). Đây là số board foot của đoạn 4 ft với kerf 1/8 inch.
- Cộng các đoạn lại.
- Nhân với 0,905 để quy đổi từ kerf 1/8 inch sang kerf 1/4 inch.
- Làm tròn. Các bảng đã công bố làm tròn đến 5 board foot gần nhất. Khi kiểm đếm ngoài hiện trường, người ta thường làm tròn đến từng board foot.
Ví dụ: khúc gỗ 16 inch × 16 ft
Các đoạn có đường kính 16; 16,5; 17 và 17,5 inch:
$$\begin{aligned} v_0 &= 0.22(16)^2 - 0.71(16) = 56.32 - 11.36 = 44.96 \\ v_1 &= 0.22(16.5)^2 - 0.71(16.5) = 59.895 - 11.715 = 48.18 \\ v_2 &= 0.22(17)^2 - 0.71(17) = 63.58 - 12.07 = 51.51 \\ v_3 &= 0.22(17.5)^2 - 0.71(17.5) = 67.375 - 12.425 = 54.95 \end{aligned}$$$$\sum v_i = 44.96 + 48.18 + 51.51 + 54.95 = 199.60 \text{ BF (1/8-in kerf)}$$$$V_{1/4} = 199.60 \times 0.905 = 180.64 \approx 180 \text{ BF}$$Bảng International 1/4-inch đã công bố ghi 180 BF cho khúc gỗ này.
Xử lý phần chiều dài dư dưới 4 ft
Phần dư được tính theo tỷ lệ với chiều dài của nó. Dùng đường kính kế tiếp trong dãy độ thon và nhân thể tích đoạn đó với \(s/4\), trong đó \(s\) là chiều dài phần dư tính bằng feet. Với khúc gỗ 16 inch × 18 ft, bốn đoạn đầu cộng lại là 199,60 BF như trên. Đoạn thứ năm dài 2 ft với \(d_4 = 16 + 0.5 \times 4 = 18\) inch:
$$v_4 = \left(0.22(18)^2 - 0.71(18)\right)\frac{2}{4} = (71.28 - 12.78)(0.5) = 29.25$$$$V_{1/4} = (199.60 + 29.25) \times 0.905 = 228.85 \times 0.905 = 207.1 \approx 207 \text{ BF}$$Một số bảng chính thức xử lý chiều dài lẻ hơi khác, chẳng hạn chỉ áp dụng độ thon cho mỗi 4 ft đầy đủ. Kết quả tính tay có thể lệch vài board foot so với bảng in. Gỗ tròn thường được cắt theo chiều dài là số feet chẵn cộng thêm phần dư cắt tỉa, thường từ 3 đến 6 inch, và phần này không được tính vào chiều dài khi đo.
Thuật ngữ đo gỗ tròn
Các thuật ngữ này chủ yếu xuất phát từ thực hành ngành gỗ ở Bắc Mỹ (Hoa Kỳ và Canada).
- Board foot (BF)
- Thể tích gỗ xẻ có kích thước danh nghĩa 12 in × 12 in × 1 in (144 inch khối). Các quy tắc đo gỗ tròn ước tính khúc gỗ cho ra bao nhiêu board foot gỗ xẻ, chứ không phải thể tích gỗ đặc của khúc gỗ.
- Đường kính đầu nhỏ không tính vỏ (DIB)
- Đường kính ở đầu nhỏ của khúc gỗ, đo khi không tính vỏ. Thường làm tròn xuống inch gần nhất, và nếu mặt cắt không tròn thì lấy trung bình hai số đo. Cả ba quy tắc đều dùng đường kính này.
- DBH (đường kính ngang ngực)
- Đường kính của cây đứng, đo ngoài vỏ ở độ cao 4,5 ft so với mặt đất về phía sườn dốc, theo quy ước của Hoa Kỳ. Nhiều nước khác, trong đó có Việt Nam, dùng độ cao 1,3 m. DBH không giống DIB của khúc gỗ: DBH tính cả vỏ và đo ở vị trí thấp hơn trên thân, nơi thân cây to hơn. Đầu nhỏ của khúc gỗ đầu tiên nằm cao hơn và nhỏ hơn, nên nếu nhập DBH làm đường kính khúc gỗ thì thể tích sẽ bị phóng đại.
- Chiều dài thương phẩm
- Chiều dài thân cây có thể sử dụng, từ chiều cao gốc đến đường kính ngọn tối thiểu hoặc đến cành lớn hay khuyết tật đầu tiên. Thường được biểu thị bằng số khúc gỗ 16 ft hoặc nửa khúc.
- Kerf (rãnh cưa)
- Độ rộng phần gỗ bị lưỡi cưa biến thành mùn cưa. Tên của quy tắc International nhắc đến kerf giả định 1/4 inch. Kerf càng mỏng thì thu được càng nhiều gỗ xẻ.
- Độ thon (taper)
- Mức giảm đường kính từ gốc đến ngọn của khúc gỗ. Quy tắc International giả định độ thon 1/2 inch trên mỗi 4 ft. Doyle và Scribner bỏ qua độ thon và coi khúc gỗ như hình trụ có đường kính bằng đầu nhỏ.
- Phần trừ bìa gỗ và mép
- Phần gỗ mất đi dưới dạng bìa tròn và mép khi xẻ khúc gỗ tròn thành ván vuông. Số hạng \(D - 4\) của Doyle là mức trừ bìa cố định 4 inch, vì vậy Doyle đo thiếu với khúc gỗ nhỏ.
- Trừ cong vênh và khuyết tật
- Thể tích bị trừ khỏi số đo gộp do thân cong, mục ruỗng, nứt, rạn, vết nứt dọc và các khuyết tật khác khiến gỗ không dùng được. Số đo ròng = số đo gộp − các khoản trừ.
- Quy tắc đo gỗ tròn (log rule)
- Công thức, sơ đồ hoặc bảng dự đoán sản lượng board foot từ đường kính và chiều dài khúc gỗ. Doyle, Scribner và International 1/4-inch là các quy tắc phổ biến nhất ở Mỹ, và mỗi quy tắc cho thể tích khác nhau với cùng một khúc gỗ.
- Overrun và underrun
- Chênh lệch giữa lượng gỗ xẻ thực tế xưởng cưa được (mill tally) và thể tích khúc gỗ theo số đo, biểu thị bằng phần trăm của số đo. Overrun nghĩa là xưởng thu được nhiều gỗ hơn dự đoán, thường gặp với Doyle ở khúc gỗ nhỏ. Underrun nghĩa là thu được ít hơn.
- Girard form class
- Chỉ số độ thon thân cây dùng trong các bảng thể tích cây đứng như bảng Mesavage–Girard. Chỉ số này bằng DIB ở đỉnh khúc 16 ft đầu tiên, cách mặt đất khoảng 17,3 ft, chia cho DBH ngoài vỏ, tính theo phần trăm. Form class càng cao nghĩa là thân càng ít thon và cho nhiều board foot hơn với cùng DBH và chiều cao. Giá trị từ khoảng 70 đến đầu 80 là phổ biến ở nhiều loài cây.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ba quy tắc cho kết quả khác nhau? Mỗi quy tắc được xây dựng trên các giả định khác nhau về kerf và độ thon, nên Doyle đo thiếu với khúc gỗ nhỏ, còn International gần với sản lượng gỗ xẻ thực tế nhất.
Tôi nên dùng quy tắc nào? Hãy dùng quy tắc mà xưởng cưa hoặc bên mua gỗ tại địa phương chỉ định; nhiều bên mua ở miền đông Hoa Kỳ dùng Doyle.
Kết quả có chính xác tuyệt đối không? Không. Đây chỉ là ước tính; khuyết tật, thân cong và cách xẻ gỗ sẽ làm thay đổi sản lượng thực tế.