Công cụ này là gì
Máy tính pH khi trộn hai dung dịch giúp bạn ước tính giá trị pH thu được khi pha trộn hai dung dịch axit có pH và thể tích khác nhau. Thay vì lấy trung bình cộng đơn giản của hai giá trị pH — một cách làm sai về mặt hóa học — công cụ sẽ làm việc trực tiếp với nồng độ ion hydro ẩn bên dưới, nhờ đó kết quả phản ánh đúng cách các axit thực sự kết hợp với nhau.
Cách sử dụng
Nhập pH và thể tích của từng dung dịch. Hãy dùng chung một đơn vị thể tích cho cả hai (mililít hoặc lít) vì các đơn vị sẽ triệt tiêu lẫn nhau. Nhấn nút tính toán để xem pH của hỗn hợp cùng nồng độ ion hydro \([H^+]\) tính theo mol/L.
Giải thích công thức
Trước tiên, quy đổi mỗi giá trị pH sang nồng độ ion hydro bằng công thức \([H^+] = 10^{-\text{pH}}\). Sau đó cộng số mol ion hydro lại rồi chia cho tổng thể tích:
$$\text{pH}_{mix} = -\log_{10}\left(\frac{[H^+]_1 V_1 + [H^+]_2 V_2}{V_1 + V_2}\right)$$Ở đây \(V_1\) và \(V_2\) là hai thể tích, còn \([H^+]_1\), \([H^+]_2\) là hai nồng độ tương ứng. Mô hình giả định đây là các axit mạnh, không có tính đệm và không xảy ra phản ứng trung hòa.
Ví dụ minh họa
Trộn 100 mL dung dịch pH 3 với 100 mL dung dịch pH 5:
$$[H^+]_1 = 10^{-3} = 0.001,\quad [H^+]_2 = 10^{-5} = 0.00001$$$$[H^+]_{mix} = \frac{0.001 \times 100 + 0.00001 \times 100}{100 + 100} = \frac{0.101}{200} = 0.000505$$$$\text{pH}_{mix} = -\log_{10}(0.000505) \approx 3.30$$Kết quả nằm rất sát với dung dịch có tính axit mạnh hơn, đúng như ta mong đợi.
Thêm các ví dụ minh họa
Cả hai ví dụ đều giả định rằng mỗi dung dịch là một axit mạnh trong nước. Điều này có nghĩa là axit phân li hoàn toàn, không có tác dụng đệm, không có phản ứng trung hòa (không có bazơ nào), và thể tích được cộng đơn giản với nhau. Trong những điều kiện này, các ion hydro từ mỗi dung dịch chỉ được gộp lại rồi phân bố đều trong thể tích tổng.
Ví dụ A: 50 mL pH 2 trộn với 450 mL pH 4
- Chuyển mỗi giá trị pH thành nồng độ ion hydro theo công thức \([\text{H}^+] = 10^{-\text{pH}}\):
$$[\text{H}^+]_1 = 10^{-2} = 0.01\ \text{M}, \qquad [\text{H}^+]_2 = 10^{-4} = 0.0001\ \text{M}$$ - Chuyển thể tích sang lít: \(V_1 = 50\ \text{mL} = 0.050\ \text{L}\) và \(V_2 = 450\ \text{mL} = 0.450\ \text{L}\).
- Tìm số mol H+ trong mỗi dung dịch theo \(n = [\text{H}^+] \times V\):
$$n_1 = 0.01 \times 0.050 = 0.0005\ \text{mol}, \qquad n_2 = 0.0001 \times 0.450 = 0.000045\ \text{mol}$$ - Cộng số mol rồi chia cho thể tích tổng:
$$[\text{H}^+]_{\text{hỗn hợp}} = \frac{0.0005 + 0.000045}{0.050 + 0.450} = \frac{0.000545}{0.5} = 0.00109\ \text{M}$$ - Chuyển ngược lại thành pH:
$$\text{pH}_{\text{hỗn hợp}} = -\log_{10}(0.00109) \approx 2.96$$
Kết quả: hỗn hợp có pH khoảng 2.96. Dù dung dịch pH 4 chiếm 90% thể tích, kết quả vẫn gần 3, không phải 4. Dung dịch pH 2 có nhiều H+ hơn 100 lần trên mỗi lít, nên nó quyết định kết quả.
Ví dụ B: 1 L pH 3 trộn với 1 L pH 3
- Nồng độ ion hydro: \([\text{H}^+]_1 = [\text{H}^+]_2 = 10^{-3} = 0.001\ \text{M}\).
- Số mol trong mỗi dung dịch: \(n_1 = n_2 = 0.001 \times 1 = 0.001\ \text{mol}\).
- Nồng độ sau khi gộp:
$$[\text{H}^+]_{\text{hỗn hợp}} = \frac{0.001 + 0.001}{1 + 1} = \frac{0.002}{2} = 0.001\ \text{M}$$ - pH: \(\text{pH}_{\text{hỗn hợp}} = -\log_{10}(0.001) = 3.00\)
Kết quả: pH vẫn là 3.00. Khi trộn hai dung dịch có cùng pH, số mol H+ và thể tích đều tăng gấp đôi, nên nồng độ và pH không thay đổi. Điều này đúng với mọi thể tích, miễn là hai dung dịch có cùng pH.
Tỷ lệ trộn ảnh hưởng đến pH cuối cùng như thế nào
Bảng dưới đây trộn dung dịch pH 2 (\([\text{H}^+] = 0.01\ \text{M}\)) với dung dịch pH 5 (\([\text{H}^+] = 0.00001\ \text{M}\)) để tạo thành tổng cộng 1000 mL. Nồng độ sau khi trộn là \([\text{H}^+]_{\text{hỗn hợp}} = (0.01\,V_1 + 0.00001\,V_2)/(V_1 + V_2)\). Cột cuối cùng cho thấy giá trị trung bình có trọng số theo thể tích của hai giá trị pH, để so sánh. Cách tính tắt này không phải là cách hợp lệ để kết hợp pH.
| Tỷ lệ (V1:V2) | V1 (pH 2), mL | V2 (pH 5), mL | [H+] sau khi trộn (M) | pH thu được | pH trung bình đơn giản (sai) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1:9 | 100 | 900 | 0.001009 | 3.00 | 4.70 |
| 1:3 | 250 | 750 | 0.0025075 | 2.60 | 4.25 |
| 1:1 | 500 | 500 | 0.005005 | 2.30 | 3.50 |
| 3:1 | 750 | 250 | 0.0075025 | 2.12 | 2.75 |
| 9:1 | 900 | 100 | 0.009001 | 2.05 | 2.30 |
Vì pH là thang đo logarit, dung dịch có tính axit mạnh hơn sẽ quyết định hỗn hợp. Chỉ với 10% dung dịch pH 2, hỗn hợp đã đạt pH 3.00, trong khi cách lấy trung bình đơn giản dự đoán 4.70. Dung dịch pH 5 đóng góp rất ít H+, nên trên thực tế nó chủ yếu đóng vai trò chất pha loãng. Khi pha loãng một axit mạnh mười lần, pH của nó tăng khoảng một đơn vị.
Lưu ý: mô hình này chỉ áp dụng cho axit mạnh, phân li hoàn toàn và không có tác dụng đệm. Nó không áp dụng khi có bazơn hiện diện, vì phản ứng trung hòa tiêu thụ H+. Nó cũng không áp dụng cho axit yếu hoặc dung dịch đệm, vì những chất này làm dịch chuyển cân bằng phân li khi bị pha loãng. Trong các trường hợp đó, bạn cần tính toán dựa trên cân bằng hoặc phản ứng trung hòa. Mô hình này cũng bỏ qua sự tự phân li của nước, điều chỉ thực sự quan trọng với các dung dịch có pH gần 7.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể lấy trung bình hai giá trị pH được không? Không. Vì pH có bản chất logarit nên lấy trung bình các con số sẽ cho kết quả sai; bạn phải lấy trung bình theo nồng độ.
Công cụ có dùng được cho bazơ không? Công cụ được thiết kế cho các dung dịch axit. Với bazơ mạnh hoặc dung dịch đệm, bạn cần mô hình hóa riêng phản ứng trung hòa axit–bazơ.
Đơn vị thể tích có quan trọng không? Chỉ cần hai đơn vị giống nhau là được. Bất kỳ đơn vị nào dùng nhất quán cũng cho kết quả đúng, vì thể tích xuất hiện ở cả tử số lẫn mẫu số.