Góc mộng đuôi én là gì?
Mộng đuôi én liên kết hai tấm ván với nhau bằng các đuôi và chốt vát côn khớp khít vào nhau. Độ vát này thường được ghi dưới dạng tỷ lệ dốc 1:N. Cứ đi dọc N đơn vị chiều dài thì cạnh mộng lệch sang ngang 1 đơn vị. Thợ mộc thường chọn 1:6 cho gỗ mềm và 1:8 cho gỗ cứng. Công cụ này đổi tỷ lệ đó ra độ để bạn chỉnh thước vát (thước đo góc xoay) cho nhanh. Nó còn tính sẵn cách chia đều đuôi và chốt trên mặt ván.
Cách sử dụng
Nhập bề rộng ván, độ dày tấm ván làm đuôi (cũng chính là chiều dài mộng), hệ số dốc N, số đuôi mong muốn và bề rộng mỗi chốt ở đầu hẹp. Hai mép ván sẽ được chừa một nửa chốt, mỗi nửa chốt rộng bằng một nửa chốt nguyên. Tâm các chốt được chia đều trên toàn bộ bề rộng ván.
Công thức tính
$$\theta = \arctan\left(\frac{1}{N}\right)$$Trên độ dày \(T\), mỗi cạnh vát lệch đi một đoạn \(T/N\). Với bề rộng ván \(W\), số đuôi \(n\) và bề rộng chốt ở đầu hẹp \(p\):
$$t_w = \frac{W - n p}{n}, \quad t_n = t_w - \frac{2T}{N}, \quad p_w = p + \frac{2T}{N}$$Khoảng cách giữa các chốt là \(W/n\).
Ví dụ minh họa
Lấy một tấm ván rộng 150 mm, dày 20 mm, độ dốc 1:6, làm 3 đuôi, chốt rộng 10 mm:
$$\theta = \arctan(1/6) = 9.46^{\circ}$$$$t_w = \frac{150 - 3 \times 10}{3} = 40\,\text{mm}, \quad t_n = 40 - \frac{40}{6} = 33.33\,\text{mm}$$Mỗi chốt nguyên rộng 16.67 mm ở đầu rộng, và các chốt cách nhau 50 mm.
Các tỷ lệ và góc đuôi én thông dụng
Độ dốc của đuôi én được viết dưới dạng tỷ lệ 1:N. Cứ mỗi N đơn vị đo dọc theo tấm ván, cạnh của đuôi lại dịch chuyển ngang 1 đơn vị. Để đổi tỷ lệ thành góc, dùng \(\theta = \arctan(1/N)\). Độ lệch ngang là khoảng mà mỗi mặt nghiêng dịch chuyển theo chiều ngang trên toàn bộ độ dày của tấm ván đuôi, và được tính bằng \(o = T/N\). Bảng cho biết độ lệch đối với tấm ván 20 mm và tấm ván 3/4 in (19.05 mm).
| Tỷ lệ 1:N | Góc θ = arctan(1/N) | Độ lệch T/N, T = 20 mm | Độ lệch T/N, T = 3/4 in | Công dụng thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| 1:4 | 14.04° | 5.00 mm | 0.188 in (3/16 in) | Mối ghép trang trí hoặc rất nổi bật, gỗ rất mềm |
| 1:5 | 11.31° | 4.00 mm | 0.150 in | Công việc trang trí, gỗ mềm |
| 1:6 | 9.46° | 3.33 mm | 0.125 in (1/8 in) | Gỗ mềm |
| 1:7 | 8.13° | 2.86 mm | 0.107 in | Lựa chọn trung dung cho gỗ hỗn hợp hoặc gỗ có tỷ trọng trung bình |
| 1:8 | 7.13° | 2.50 mm | 0.094 in (3/32 in) | Gỗ cứng |
| 1:10 | 5.71° | 2.00 mm | 0.075 in | Công việc tinh xảo và ngăn kéo |
Kiểm tra mẫu cho 1:6 trên tấm ván 20 mm: $$\theta = \arctan\left(\frac{1}{6}\right) \approx 9.46^\circ, \qquad o = \frac{20}{6} \approx 3.33\ \text{mm}$$
Tỷ lệ không phụ thuộc vào đơn vị, nên nó hoạt động giống nhau khi dùng inch hay milimét. Nhiều hướng dẫn mô tả 1:6 là độ lên 1 in trên độ chạy 6 in, và 1:8 là độ lên 1 in trên độ chạy 8 in. Bạn có thể đặt thước vát (sliding bevel) trực tiếp theo các con số này bằng thước vuông hoặc tấm ván đã đánh dấu, không cần đọc thước đo góc. Hãy xem các ghi chú như "1:6 cho gỗ mềm, 1:8 cho gỗ cứng" là điểm khởi đầu theo truyền thống, không phải quy tắc cố định. Nhiều mối ghép tốt được cắt ở các độ dốc khác.
Mẹo bố trí thực tế
- Làm tròn kết quả thành các kích thước bạn có thể đánh dấu. Máy tính trả về số thập phân chính xác, nhưng bạn không thể đặt thước vạch dấu hay compa về 35.33 mm. Hãy làm tròn mỗi chiều rộng đến mức đánh dấu gần nhất mà bạn có thể đặt và tái tạo được, chẳng hạn 0.5 mm hoặc 1/32 in. Sau đó dùng compa để chia khoảng cách, để các sai số nhỏ không cộng dồn qua suốt tấm ván.
- Làm cho đầu hẹp của mỗi chốt rộng ít nhất bằng mũi đục hẹp nhất của bạn. Chiều rộng chốt p được đo ở đầu hẹp. Nếu nó hẹp hơn mũi đục nhỏ nhất, bạn không thể làm sạch phần thừa giữa các đuôi. Hãy chọn p phù hợp với dụng cụ bạn thực sự có.
- Đặt thước vát theo tỷ lệ, không chỉ theo số độ. Thước đo góc nhỏ khó đọc đến một phần nhỏ của độ. Đánh dấu N đơn vị dọc theo một cạnh thẳng và 1 đơn vị theo chiều ngang, đặt thước vát theo đường nối giữa chúng, rồi kiểm tra lại với góc trong bảng.
- Đánh dấu rõ phần thừa và cưa ở phía phần thừa. Tô đậm hoặc ghi nhãn mọi vùng thừa trước khi cắt, vì rất dễ cưa nhầm phía khi các đường bố trí đã giao nhau. Giữ lưỡi cưa (kerf) ở phía phần thừa để đường vạch vẫn nằm trên chi tiết hoàn thiện.
- Kiểm tra chiều rộng đuôi hẹp vẫn cách xa số không. Chiều rộng đuôi hẹp là \(w_{\text{đuôi}} = W_{\text{đuôi}} - 2\,o\). Ví dụ: tấm ván 200 mm có 4 đuôi, p = 8 mm, T = 20 mm và độ dốc 1:6 cho \(W_{\text{đuôi}} = (200 - 4 \times 8)/4 = 42\) mm và \(o = 20/6 \approx 3.33\) mm. Điều đó cho \(w_{\text{đuôi}} \approx 42 - 6.67 = 35.33\) mm, là còn quá đủ. Nếu kết quả nhỏ hoặc âm, hãy dùng ít đuôi hơn, chốt hẹp hơn, hoặc N lớn hơn (độ dốc thoải hơn).
- Vạch đường nền (baseline) vượt quá độ dày tấm ván một chút xíu. Đặt dụng cụ vạch (cutting gauge) bằng độ dày T của tấm ván ghép cùng với một lượng thêm rất nhỏ. Khi đó các chốt và đuôi sẽ nhô ra một chút sau khi lắp, và bạn có thể bào phẳng chúng. Đường nền đặt thiếu sẽ để lại một chỗ lõm không thể sửa được.
Trước khi cắt một chi tiết thật, hãy kiểm tra cài đặt thước vát, cài đặt dụng cụ vạch và thao tác cưa trên một mối ghép thử bằng gỗ thừa cùng loại.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn độ dốc 1:6 hay 1:8? Gỗ mềm dễ bị dập nên độ dốc lớn hơn như 1:6 sẽ bám chắc hơn. Gỗ cứng giữ tốt độ dốc thoải hơn 1:8, và nhiều người thấy mộng trông thanh thoát hơn. Thực tế, cả hai tỷ lệ đều dùng được cho cả hai loại gỗ.
Có dùng đơn vị inch được không? Được. Các kích thước chiều dài thay đổi theo cùng một tỷ lệ, nên chỉ cần nhập tất cả bằng inch là kết quả cũng ra inch. Góc mộng thì giữ nguyên.
Vì sao đuôi mộng bị vát nhọn hết? Do chốt quá rộng hoặc độ lệch vát quá lớn so với khoảng chia. Hãy giảm số đuôi, thu hẹp chốt hoặc tăng hệ số N.