Bước xoắn cánh quạt là gì?
Bước xoắn cánh quạt là quãng đường mà cánh quạt sẽ tiến về phía trước sau một vòng quay nếu nó tự vặn xuyên qua không khí giống như một con bu lông ăn vào đai ốc, hoàn toàn không có tổn hao. Trên thực tế, không khí không phải vật rắn, nên sau mỗi vòng quay máy bay chỉ tiến được ít hơn so với bước xoắn hình học. Phần hụt đó được gọi là độ trượt (slip). Công cụ này tính ngược: từ tốc độ bay thực mà bạn muốn đạt ở một mức vòng tua (RPM) cho trước, nó ước lượng bước xoắn hình học mà cánh quạt cần có. Công cụ cũng cho biết bước tiến lý thuyết, tỉ số tiến, góc đặt cánh và tốc độ đầu mút cánh.
Cách dùng công cụ
Nhập đường kính cánh quạt theo inch, vòng tua tại cánh quạt khi bay hành trình (sau hộp số giảm tốc nếu có), tốc độ bay thực bạn muốn tính bằng hải lý/giờ (knot), và một ước lượng độ trượt. Cánh quạt bước cố định trên máy bay hạng nhẹ thường có độ trượt 10–20% khi bay hành trình. Độ trượt cao hơn là điều bình thường với cánh quạt tối ưu cho leo cao và với máy bay bay chậm, tải nặng.
Công thức
Một knot xấp xỉ 1215.22 inch mỗi phút. Bước xoắn hiệu dụng là quãng tiến thực tế sau mỗi vòng quay, \(P_{eff} = \frac{V \times 1215.22}{N}\). Bước xoắn hình học sau đó được hiệu chỉnh theo độ trượt \(s\):
$$P = \frac{V \times 1215.22}{N\,(1 - s)}$$Tỉ số tiến là \(J = P_{eff}/D\). Tốc độ đầu mút cánh theo đường xoắn ốc kết hợp tốc độ quay \(\pi D N / 720\) (ft/s) với tốc độ tiến về phía trước. Chia giá trị này cho tốc độ âm thanh ở mực nước biển, 1116.45 ft/s, ta được số Mach đầu cánh. Góc đặt cánh tại vị trí 75% bán kính là \(\beta = \arctan\left(\frac{P}{0.75\pi D}\right)\).
Ví dụ minh họa
Xét một cánh quạt đường kính 72 inch quay ở 2400 RPM, mục tiêu 120 knot và độ trượt 15%:
$$P_{eff} = \frac{120 \times 1215.22}{2400} = 60.76\,\text{in}$$$$P = \frac{60.76}{0.85} = 71.48\,\text{in}$$Tốc độ khi không có độ trượt là \(120/0.85 = 141.2\) knot và \(J = 0.844\). Tốc độ đầu mút cánh theo đường xoắn ốc vào khoảng 780.7 ft/s, tức Mach 0.70 — thấp hơn đáng kể so với ngưỡng 0.85 về tiếng ồn và hiệu suất.
So sánh bước cánh quạt trong các tình huống máy bay thông dụng
Bảng trình bày năm cấu hình máy bay hạng nhẹ thông dụng. Mọi giá trị đều được tính theo các công thức của máy tính này. Tốc độ bay thực (TAS) được quy đổi theo 1215.22 in/phút trên mỗi knot, và tốc độ âm thanh là giá trị chuẩn ở mực nước biển, 1116.45 ft/s.
- Bước hiệu dụng là \(1215.22\,V/N\), tức khoảng cách thực tế cánh quạt tiến về phía trước sau mỗi vòng quay.
- Bước hình học bằng bước hiệu dụng chia cho \((1 - s/100)\).
- Hệ số tiến J là \(J = 1.6878\,V \cdot 720/(N D)\). Kết quả này bằng bước hiệu dụng chia cho đường kính.
- Góc cánh tại 75% bán kính là \(\beta = \arctan\!\left(P/(0.75\,\pi D)\right)\).
- Tốc độ đầu cánh theo đường xoắn ốc kết hợp tốc độ quay của đầu cánh \(\pi D N/720\) với tốc độ tiến \(1.6878\,V\).
| Tình huống | Đầu vào (D, vòng/phút cánh quạt, TAS, độ trượt) | Bước hiệu dụng | Bước hình học | Hệ số tiến J | Góc cánh tại 75% R | Tốc độ đầu cánh xoắn ốc | Mach đầu cánh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Siêu nhẹ chậm có hộp số | 60 in, 2600, 55 kt, 20% | 25.7 in | 32.1 in | 0.43 | 12.8° | 687 ft/s | 0.62 |
| Cánh quạt leo của máy bay huấn luyện | 72 in, 2400, 100 kt, 18% | 50.6 in | 61.7 in | 0.70 | 20.0° | 773 ft/s | 0.69 |
| Cánh quạt bay hành trình | 72 in, 2500, 130 kt, 12% | 63.2 in | 71.8 in | 0.88 | 22.9° | 815 ft/s | 0.73 |
| Máy bay tự chế tốc độ cao | 68 in, 2700, 170 kt, 10% | 76.5 in | 85.0 in | 1.13 | 27.9° | 851 ft/s | 0.76 |
| Truyền động trực tiếp vòng quay cao | 72 in, 2800, 160 kt, 12% | 69.4 in | 78.9 in | 0.96 | 24.9° | 920 ft/s | 0.82 |
Ví dụ kiểm tra (cánh quạt bay hành trình). Dưới đây là hàng cánh quạt bay hành trình được tính đầy đủ:
$$P_{\text{hiệu dụng}} = \frac{1215.22 \times 130}{2500} = 63.19\ \text{in}, \qquad P = \frac{63.19}{1 - 0.12} = 71.81\ \text{in}$$
$$V_{tip} = \sqrt{\left(\frac{\pi \times 72 \times 2500}{720}\right)^{2} + (1.6878 \times 130)^{2}} = \sqrt{785.4^{2} + 219.4^{2}} \approx 815.5\ \text{ft/s}$$
Chia cho 1116.45 ft/s được Mach đầu cánh khoảng 0.73.
Ghi chú về Mach đầu cánh: Không trường hợp nào vượt giới hạn Mach đầu cánh 0.85 ở điều kiện tiêu chuẩn mực nước biển. Hai trường hợp gần đạt giới hạn:
- Cánh quạt truyền động trực tiếp 72 in ở 2800 vòng/phút đạt 0.82, nên gần như không còn biên an toàn.
- Máy bay tự chế tốc độ cao đạt 0.76.
Cánh quạt siêu nhẹ có hộp số giữ mức thấp hơn giới hạn rất nhiều vì hộp số giữ vòng quay cánh quạt ở mức thấp. Đường kính lớn hơn, vòng quay cao hơn hoặc tốc độ bay cao hơn sẽ đẩy trường hợp truyền động trực tiếp vòng quay cao vượt 0.85.
Diễn giải kết quả của bạn
Bước hình học là kết quả chính. Đó là bước cánh cần có để đạt tốc độ bay thực mục tiêu ở số vòng quay đã cho, sau khi đã tính đến độ trượt. Giá trị này thường được ghi ở 75% bán kính đầu cánh. Bước hiệu dụng là khoảng cách thực tế máy bay tiến về phía trước sau một vòng quay của cánh quạt. Chênh lệch giữa hai giá trị này chính là độ trượt.
Hệ số tiến (J) so sánh tốc độ tiến với tốc độ quay của đầu cánh. Với máy bay hạng nhẹ, J thường khoảng 0.3–0.6 khi leo và khoảng 0.7–1.0 khi bay hành trình. Máy bay nhanh có thể cao hơn. Cánh quạt bước cố định hoạt động hiệu quả nhất trong một dải J khá hẹp, nên J tại điểm thiết kế cho biết cánh quạt được tối ưu cho giai đoạn bay nào.
Tỷ số bước/đường kính (P/D) cho biết loại cánh quạt bạn đang dùng:
- Khoảng 0.6–0.75: cánh quạt leo. Cho lực đẩy tốt khi cất cánh và leo, nhưng tốc độ tối đa thấp hơn.
- Khoảng 0.8–1.0 trở lên: cánh quạt hành trình. Cho tốc độ bay hành trình cao hơn, nhưng khả năng cất cánh và leo yếu hơn.
Góc cánh tại 75% bán kính là góc của đường bước cánh tại vị trí đó, bằng \(\arctan\!\left(P/(0.75\,\pi D)\right)\). Giá trị điển hình của máy bay hạng nhẹ dao động khoảng 15° đến 30°. Giá trị thấp nghĩa là bước mịn (leo), giá trị cao nghĩa là bước thô (hành trình).
Mach đầu cánh là tốc độ đầu cánh theo đường xoắn ốc chia cho tốc độ âm thanh.
- Dưới 0.7: êm và hiệu quả.
- 0.7–0.85: chấp nhận được, nhưng tiếng ồn tăng rõ rệt.
- Trên 0.85: tổn thất do nén khí, ồn hơn và hiệu suất thấp hơn. Nên tránh dải này.
Chọn bước phù hợp với động cơ:
- Bước quá lớn: cánh quạt hấp thụ quá nhiều công suất. Động cơ có thể không đạt vòng quay định mức khi đứng yên hoặc khi leo, do đó bạn mất hiệu suất cất cánh và leo.
- Bước quá nhỏ: động cơ có thể vượt tốc độ khi bay hành trình hoặc khi lao xuống, vượt quá vạch đỏ (redline) vòng quay tối đa.
Với cánh quạt bước cố định, bạn luôn phải đánh đổi giữa hiệu suất leo và hiệu suất hành trình. Hãy đối chiếu vòng quay khi đứng yên (static) và vòng quay khi bay ngang ở ga toàn phần với giới hạn của nhà sản xuất động cơ.
Độ cao và nhiệt độ: Mach đầu cánh hiển thị dùng tốc độ âm thanh chuẩn ở mực nước biển, 1116.45 ft/s. Tốc độ âm thanh giảm khi không khí lạnh hơn, nên thấp hơn ở độ cao. Theo Khí quyển tiêu chuẩn quốc tế (ISA), tốc độ này khoảng 1085 ft/s ở độ cao 8,000 ft. Vì vậy, cùng một tốc độ đầu cánh sẽ cho số Mach cao hơn khi ở trên cao so với con số tính theo mực nước biển. Ngoài ra, hãy nhập tốc độ bay thực (TAS), không phải tốc độ chỉ thị (IAS), vì tốc độ bay thực cao hơn ở độ cao.
Các kết quả này chỉ là ước tính bậc nhất. Chúng dựa trên giá trị độ trượt giả định và hình học đơn giản. Chúng không thay thế dữ liệu của nhà sản xuất cánh quạt hoặc động cơ, dữ liệu kiểu loại đã được phê chuẩn, hay tư vấn từ chuyên gia cánh quạt có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ này có thay thế được dữ liệu của nhà sản xuất không?
Không. Hãy dùng nó để ước lượng và so sánh. Việc chọn cánh quạt cho máy bay đã được cấp chứng chỉ phải tuân theo giấy chứng nhận loại (type certificate) và dữ liệu đã được phê duyệt của nhà sản xuất cánh quạt.
Vì sao nên giữ số Mach đầu cánh dưới khoảng 0.85?
Khi đầu mút cánh tiến gần tới tốc độ âm thanh, sóng xung kích bắt đầu hình thành. Chúng làm lực cản và tiếng ồn tăng vọt, đồng thời giảm hiệu suất tạo lực đẩy.
Nên giả định độ trượt bằng bao nhiêu?
Dùng 10–15% cho cánh quạt hành trình được phối hợp tốt và 15–25% cho cánh quạt leo cao hoặc máy bay bay chậm. Nếu biết tốc độ hành trình thực tế, bạn có thể tinh chỉnh ước lượng bằng cách so sánh nó với tốc độ lý thuyết.