Công cụ này tính gì
Thạch cao (canxi sunfat ngậm hai phân tử nước) là vật liệu cải tạo tiêu chuẩn cho đất nhiễm natri và là nguồn canxi phổ biến cho cây trồng. Công cụ này biến kết quả phân tích đất thành lượng bón thực tế: số tấn sản phẩm thạch cao trên mỗi hecta, lượng tương đương quy ra lb/acre và kg/m², cùng tổng khối lượng cho cả thửa ruộng của bạn. Bạn có thể dùng theo một trong hai cách: nhập CEC kèm phần trăm natri trao đổi (ESP) hiện tại và mục tiêu, hoặc nhập trực tiếp nhu cầu canxi nếu đã biết.
Cách sử dụng
Trước hết hãy chọn cơ sở phân tích đất. Với chế độ natri, nhập CEC, ESP hiện tại và ESP bạn muốn đạt tới (thường là 5–10%). Tiếp theo, nhập độ sâu lớp đất cần xử lý, dung trọng của đất (thường vào khoảng 1.2–1.6 g/cm³), độ tinh khiết của thạch cao, một hệ số hiệu quả và diện tích ruộng tính theo hecta. Hệ số hiệu quả khoảng 1.25 phản ánh thực tế rằng ngoài đồng ruộng canxi không bao giờ thay thế natri một cách hoàn hảo.
Giải thích công thức
Lượng canxi cần bổ sung chính bằng lượng natri bạn muốn loại bỏ:
$$\Delta \text{Ca} = \text{CEC} \times \frac{\text{ESP}_c - \text{ESP}_t}{100}$$Thạch cao có đương lượng gam bằng 86.1 g, nên mỗi cmol/kg canxi cần 0.861 g thạch cao cho mỗi kg đất. Nhân con số này với khối lượng đất trên mỗi hecta (\(d\) tính bằng cm × 100 × \(\rho_b\) tấn) ta được:
$$G = \frac{\Delta \text{Ca} \times 0.0861 \times d \times \rho_b \times F}{P/100}$$Ở đây \(G\) là t/ha, \(F\) là hệ số hiệu quả và \(P\) là độ tinh khiết tính theo phần trăm.
Ví dụ minh họa
Giả sử một mẫu đất có CEC 20 cmol/kg và ESP 25%, bạn muốn đưa ESP về 10% ở lớp đất mặt 15 cm (dung trọng 1.4), sử dụng thạch cao tinh khiết 90% với \(F = 1.25\):
$$\Delta \text{Ca} = 20 \times \frac{25-10}{100} = 3\ \text{cmol/kg}$$$$G = \frac{3 \times 0.08609 \times 15 \times 1.4 \times 1.25}{0.9} \approx 7.53\ \text{t/ha}$$Tức khoảng 6,720 lb/acre, hay 75.3 t cho cả thửa ruộng rộng 10 ha.
Các lớp natri hóa theo ESP
Phần trăm natri trao đổi (ESP) là tỷ lệ dung lượng trao đổi cation (CEC) của đất do natri chiếm giữ. Đây là chỉ số chính dùng để xác định đất có bị natri hóa hay không và có cần bón thạch cao hay không. Không có một hệ phân loại nào áp dụng cho mọi nơi. Hai hệ thống được trích dẫn rộng rãi nhất dùng các ngưỡng khác nhau:
| ESP (%) | Cách dùng ở Úc (ví dụ Northcote & Skene) | USDA / Phòng thí nghiệm độ mặn Hoa Kỳ (Sổ tay 60, Handbook 60) |
|---|---|---|
| < 6 | Không natri hóa | Không natri hóa |
| 6–15 | Natri hóa | Không natri hóa (dưới ngưỡng 15%) |
| > 15 | Natri hóa mạnh | Natri hóa (ESP ≥ 15%) |
Ngưỡng phụ thuộc vào tiêu chuẩn và loại đất. Ở Úc, đất bắt đầu phân tán ở mức ESP thấp hơn nhiều so với ngưỡng 15% của Hoa Kỳ, đó là lý do Úc đặt ranh giới natri hóa ở mức 6%. Cách đất thực sự phản ứng còn phụ thuộc vào khoáng sét, hàm lượng chất hữu cơ và độ mặn (EC) của dung dịch đất cũng như nước tưới. Đất natri-mặn có thể giữ cấu trúc tốt cho đến khi muối được rửa trôi. Hãy dùng các phân loại mà dịch vụ nông học địa phương của bạn sử dụng, và chỉ coi bảng này là hướng dẫn tham khảo.
ESP mục tiêu thông thường: hầu hết các chương trình bón thạch cao nhắm tới ESP khoảng 5–10%. Giảm xuống thấp hơn thường cần nhiều thạch cao hơn nhưng lợi ích thêm rất ít. Hãy dùng đầu thấp của khoảng này đối với đất sét dễ phân tán hoặc cây trồng nhạy cảm với natri.
Liều thạch cao theo các kịch bản đất điển hình
Mọi kịch bản dưới đây đều dùng công thức của máy tính với khối lượng riêng 1.4 g/cm³, độ tinh khiết thạch cao 90% và hệ số hiệu quả F = 1.25:
$$R = \frac{0.08609 \cdot \Delta\text{Ca} \cdot d \cdot 1.4 \cdot 1.25}{0.90}, \qquad \Delta\text{Ca} = \frac{\text{CEC} \times (\text{ESP}_{\text{hiện tại}} - \text{ESP}_{\text{mục tiêu}})}{100}$$Với các giá trị cố định này, công thức rút gọn thành \(R \approx 0.16740 \times \Delta\text{Ca} \times d\) t/ha. Ví dụ, CEC 20, ESP từ 25→10 và độ sâu 15 cm cho \(\Delta\text{Ca} = 20 \times 15 / 100 = 3.0\) cmolc/kg và \(R = 0.08609 \times 3.0 \times 15 \times 1.4 \times 1.25 / 0.90 \approx 7.53\) t/ha. Để đổi sang lb/acre, nhân giá trị t/ha với 892.18.
| CEC (cmolc/kg) | ESP hiện tại → mục tiêu (%) | Độ sâu (cm) | ΔCa (cmolc/kg) | Thạch cao (t/ha) | Thạch cao (lb/acre) |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | 15 → 5 | 15 | 1.0 | 2.51 | ≈ 2,240 |
| 20 | 25 → 10 | 15 | 3.0 | 7.53 | ≈ 6,721 |
| 20 | 25 → 10 | 30 | 3.0 | 15.07 | ≈ 13,441 |
| 35 | 20 → 8 | 15 | 4.2 | 10.55 | ≈ 9,409 |
| 35 | 30 → 10 | 30 | 7.0 | 35.15 | ≈ 31,363 |
Liều lượng tăng tỷ lệ thuận với CEC, với mức giảm ESP và với độ sâu. Xử lý 30 cm thay vì 15 cm làm tăng gấp đôi lượng thạch cao cần dùng. Đất sét có CEC cao, natri hóa mạnh khi được cải tạo đến độ sâu lớn có thể cần hơn 30 t/ha. Những liều lớn như vậy thường được chia thành nhiều vụ thay vì bón một lần, điều này cũng giúp kiểm soát chi phí và sự rửa trôi.
Khối lượng riêng điển hình theo kết cấu đất
Khối lượng riêng (ρb) chuyển lượng canxi cần thiết tính theo kilogam thành lượng cần thiết tính theo hecta. Khối lượng riêng cao hơn nghĩa là lớp đất được xử lý có nhiều khối lượng hơn, do đó cần nhiều thạch cao hơn. Nếu bạn không có số đo, các khoảng dưới đây là giá trị điển hình cho đất mặt chưa bị nén:
| Kết cấu đất | Khối lượng riêng điển hình (g/cm³) |
|---|---|
| Cát, đất cát pha | ≈ 1.5–1.7 |
| Đất thịt, thịt pha cát, thịt limon | ≈ 1.3–1.5 |
| Đất thịt pha sét | ≈ 1.2–1.4 |
| Đất sét | ≈ 1.1–1.3 |
Nén chặt do giao thông, lớp đế cày, hoặc sự phân tán và đóng váng cứng ở đất natri hóa làm tăng các giá trị này. Các lớp đất dưới mặt bị nén thường cao hơn khoảng 0.1–0.3 g/cm³ so với khoảng điển hình. Các lớp bề mặt giàu hữu cơ thường có giá trị thấp hơn. Liều thạch cao tỷ lệ thuận trực tiếp với khối lượng riêng, nên việc tăng từ 1.2 lên 1.5 g/cm³ làm tăng liều tính toán thêm 25%. Khi có thể, hãy tự đo khối lượng riêng bằng mẫu lõi nguyên trạng (biết thể tích lõi và khối lượng đất sấy khô) lấy từ độ sâu bạn dự định xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bón hết một lần không?
Lượng bón trên khoảng 10 t/ha thường được chia ra nhiều vụ, và đất cần đủ lượng mưa hoặc nước tưới để rửa trôi phần natri bị đẩy ra xuống dưới tầng rễ.
Thạch cao có làm thay đổi độ pH của đất không?
Gần như không. Thạch cao là một loại muối trung tính. Nó cải thiện kết cấu đất và cung cấp canxi cùng lưu huỳnh, nhưng không khử chua cho đất axit giống như vôi.
Nếu xử lý tầng đất sâu hơn thì sao?
Lượng bón tỉ lệ thuận trực tiếp với độ sâu. Xử lý 30 cm thay vì 15 cm sẽ cần lượng thạch cao gấp đôi.