Công cụ này làm gì
Máy Tính Liều Lượng Bón Phân Chuồng giúp nông dân và kỹ sư nông học biến nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng thành một liều lượng rải phân thực tế. Bón phân theo cảm tính vừa lãng phí dinh dưỡng, vừa làm tăng nguy cơ rửa trôi, lại có thể khiến cây bị thiếu chất. Khi khớp lượng dinh dưỡng cây cần với lượng dinh dưỡng mà phân chuồng thực sự cung cấp, bạn sẽ rải đúng những gì cánh đồng cần và giữ cho kế hoạch quản lý dinh dưỡng luôn đi đúng hướng.
Giải thích công thức
Phép tính cân đối ba con số: cây trồng cần bao nhiêu dinh dưỡng, phân chuồng đậm đặc đến mức nào, và bao nhiêu phần trong đó trở nên hữu dụng ngay trong vụ đầu tiên.
$$\text{Liều lượng} = \frac{N_{need}}{C \times A}$$Ở đây \(N_{need}\) là nhu cầu của cây trồng tính bằng pound trên mỗi acre, \(C\) là hàm lượng dinh dưỡng của phân chuồng tính bằng pound trên mỗi tấn, còn \(A\) là tỷ lệ (từ 0 đến 1) lượng dinh dưỡng hữu dụng trong năm đầu. Kết quả là số tấn phân chuồng trên mỗi acre. Lưu ý đây là bộ đơn vị Anh–Mỹ (acre, pound, tấn Mỹ) quen dùng ở Bắc Mỹ; để tham khảo, 1 acre ≈ 0,4 ha.
Cách sử dụng
Nhập mục tiêu dinh dưỡng cho cây trồng, hàm lượng dinh dưỡng lấy từ một kết quả phân tích phân chuồng gần đây, phần trăm hữu dụng năm đầu và diện tích ruộng của bạn. Công cụ sẽ trả về liều lượng trên mỗi acre cùng tổng khối lượng cho cả cánh đồng, giúp bạn lên kế hoạch vận chuyển, lưu trữ và hiệu chỉnh máy rải phân. Vì công cụ dùng đơn vị Anh–Mỹ nên ở Việt Nam bạn có thể quy đổi sang hệ mét (xem phần Câu hỏi thường gặp).
Ví dụ minh họa
Giả sử cây ngô cần 150 lb đạm trên mỗi acre, kết quả phân tích phân chuồng cho thấy 10 lb đạm trên mỗi tấn, và 50% trong số đó hữu dụng ngay trong năm đầu. Khi đó liều lượng là
$$\text{Liều lượng} = \frac{150}{10 \times 0.5} = 30\ \text{tấn/acre}$$Với một cánh đồng rộng 40 acre, tổng lượng phân chuồng cần dùng là
$$\text{Tổng} = 30 \times 40 = 1200\ \text{tấn}.$$Hàm lượng dinh dưỡng điển hình của phân chuồng và khả năng cung cấp đạm trong năm đầu tiên
Nếu bạn không có kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm, bạn có thể dùng các giá trị tham khảo từ sách để có ước tính ban đầu cho đầu vào Hàm lượng dinh dưỡng (lb/ton). Các khoảng giá trị dưới đây là giá trị gần đúng của phân chuồng dạng rắn khi được xử lý trong trang trại. Chúng dựa trên các tài liệu tham khảo của Mỹ: MWPS-18 Manure Characteristics (Dịch vụ Kế hoạch Trung Tây – MidWest Plan Service), Agricultural Waste Management Field Handbook của USDA-NRCS (Cơ quan Bảo tồn Tài nguyên Thiên nhiên thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ), và các hướng dẫn khuyến nông như Penn State Agronomy Guide (Sổ tay Nông học của Đại học Penn State) và các ấn phẩm về phân chuồng của University of Minnesota Extension (Khuyến nông Đại học Minnesota). Giá trị thực tế thay đổi rất nhiều tùy theo loài vật nuôi, khẩu phần ăn, loại chất độn lót và lượng dùng, phương pháp bảo quản và lượng nước xâm nhập vào phân, vì vậy hãy xem các con số này chỉ là điểm xuất phát gần đúng.
| Loại phân chuồng | N tổng (lb/ton) | P2O5 (lb/ton) | K2O (lb/ton) | Chất khô (%) |
|---|---|---|---|---|
| Bò sữa, dạng rắn (có chất độn lót) | 8–12 | 3–6 | 7–12 | 18–30 |
| Bò thịt, dạng rắn (chuồng vỗ béo/đống ủ có chất độn lót) | 11–21 | 7–18 | 10–26 | 30–55 |
| Lợn, dạng rắn (có chất độn lót) | 8–12 | 6–10 | 7–10 | 18–30 |
| Chất độn lót chuồng gà thịt (broiler litter) | 50–70 | 50–70 | 35–50 | 70–80 |
| Phân gà đẻ (không có chất độn lót) | 25–40 | 30–55 | 20–35 | 25–50 |
| Ngựa (có chất độn lót) | 8–14 | 3–6 | 8–14 | 25–45 |
Chỉ một phần N tổng trong phân chuồng là cây trồng có thể sử dụng trong năm đầu tiên. N dạng ammonium sẽ thất thoát dưới dạng khí amoniac nếu phân nằm trên mặt đất, còn N hữu cơ được giải phóng chậm qua nhiều mùa vụ. Đó là lý do máy tính chia cho hệ số Tỷ lệ sẵn có (%). Các khoảng giá trị dưới đây tóm tắt tỷ lệ N tổng sẵn có điển hình trong năm đầu tiên, theo kiểu bảng tra cứu của các cơ quan khuyến nông bang Mỹ, như của University of Minnesota và Penn State. Hướng dẫn quản lý dinh dưỡng của bang bạn có thể dùng hệ số hơi khác, và bạn nên dùng giá trị của bang đó khi áp dụng.
| Loại phân chuồng | Vùi ngay lập tức (trong ngày) | Vùi trong vài ngày | Để trên bề mặt đất |
|---|---|---|---|
| Bò sữa / bò thịt, dạng rắn | 30–45% | 25–40% | 20–30% |
| Lợn, dạng rắn | 45–60% | 35–50% | 30–40% |
| Chất độn lót gà thịt / phân gà đẻ | 50–70% | 45–60% | 35–50% |
| Ngựa (nhiều chất độn lót) | 20–30% | 15–25% | 10–20% |
Khi lập kế hoạch canh tác, P2O5 và K2O trong phân chuồng thường được tính là gần 100% sẵn có về lâu dài, mặc dù một số hướng dẫn chỉ ghi nhận ít P hơn trong năm đầu tiên. Kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm đối với chính phân chuồng của bạn luôn tốt hơn giá trị tham khảo từ sách. Hãy lấy mẫu ở nhiều vị trí trong kho chứa hoặc trong thùng máy rải, trộn các mẫu lại với nhau, và yêu cầu phòng thí nghiệm báo cáo kết quả theo cơ sở nguyên trạng (as-is) bằng lb/tấn.
Mẹo thực hành khi áp dụng liều lượng đã tính
- Hiệu chỉnh máy rải. Liều lượng đã tính chỉ có ý nghĩa nếu máy rải thực sự rải đúng lượng đó. Một cách kiểm tra phổ biến là phương pháp bạt (cân). Trải một tấm bạt hoặc tấm nhựa có diện tích đã biết, ví dụ 10 ft × 10 ft = 100 ft², và cho máy chạy qua ở mức rải thông thường. Cân lượng phân rơi trên bạt, rồi đổi sang tấn trên mẫu Anh (acre) bằng công thức \(\text{t/ac} = \dfrac{\text{lb trên bạt} \times 43{,}560}{\text{diện tích bạt (ft}^2\text{)} \times 2{,}000}\). Lặp lại 2–3 lần và lấy trung bình. Bạn cũng có thể cân từng xe đầy rồi chia cho số mẫu Anh mà mỗi xe phủ.
- Kiểm tra phốt pho trước khi dùng liều tính theo N. Phân chuồng thường cung cấp nhiều P hơn mức cây trồng cần so với N, nên liều tính theo N có thể bón thừa P. Hãy tính thêm liều theo P bằng công thức \(\text{tỷ lệ P} = \text{nhu cầu P}_2\text{O}_5 \div \text{hàm lượng P}_2\text{O}_5\) (tỷ lệ sẵn có thường lấy là 100%), rồi áp dụng liều thấp hơn trong hai liều. Ví dụ: cây ngô cần 150 lb N/mẫu Anh và 60 lb P2O5/mẫu Anh, còn chất độn lót gà thịt có kết quả 60 lb N và 60 lb P2O5 mỗi tấn, với tỷ lệ N sẵn có trong năm đầu là 50%. Liều theo N là $$\frac{150}{60 \times \frac{50}{100}} = \frac{150}{30} = 5 \text{ t/ac}$$ tức 5 tấn/mẫu Anh. Liều này sẽ bón 5 × 60 = 300 lb P2O5, gấp năm lần nhu cầu của cây. Liều theo P là $$\frac{60}{60 \times \frac{100}{100}} = 1 \text{ t/ac}$$ hay 1 tấn/mẫu Anh. Ở mức 1 t/ac, chất độn lót cung cấp 1 × 60 × 0.50 = 30 lb N sẵn có, vì vậy 150 − 30 = 120 lb N/mẫu Anh còn lại sẽ đến từ phân bón hóa học.
- Trừ phần N tồn dư từ các đợt bón trước. Phân chuồng đã bón trong một đến hai năm trước vẫn tiếp tục giải phóng N hữu cơ. Nhiều hướng dẫn khuyến nông ghi nhận khoảng 10% N tổng trong năm thứ hai và khoảng 5% trong năm thứ ba, nhưng hãy kiểm tra hướng dẫn địa phương để biết con số chính xác. Trừ các phần ghi nhận này, cùng với mọi phần ghi nhận từ cây họ đậu, khỏi nhu cầu N của cây trước khi nhập vào Nhu cầu dinh dưỡng.
- Tuân thủ quy định địa phương. Khoảng cách tối thiểu so với giếng, suối và cửa thu nước thoát, các khoảng thời gian cho phép bón, và giới hạn bón trên đất đóng băng, đất có tuyết phủ hoặc đất bão hòa nước khác nhau tùy theo quốc gia, bang và giấy phép. Hãy tuân theo kế hoạch quản lý dinh dưỡng và các quy định áp dụng cho trang trại của bạn. Các quy định này có thể thay thế liều lượng theo nông học.
- Kiểm tra lại phân chuồng thường xuyên. Lấy mẫu ít nhất mỗi năm một lần, và lấy thêm mẫu mỗi khi khẩu phần ăn, chất độn lót, loài vật nuôi hoặc cách bảo quản và xử lý thay đổi. Hàm lượng dinh dưỡng có thể dễ dàng chênh lệch 25% hoặc hơn giữa các năm.
- Làm tròn đến liều lượng bạn thực sự rải được. Máy rải không thể đạt chính xác một con số như 4.37 t/ac. Hãy làm tròn đến mức cài đặt gần nhất mà máy đã hiệu chỉnh có thể rải ổn định, và nghiêng về mức thấp hơn nếu có lo ngại về P hoặc các giới hạn môi trường. Sau đó nhân với diện tích đồng ruộng để tính tổng số tấn cần vận chuyển.
Đây là thông tin nông học tổng quát, không phải tư vấn chuyên môn. Để có liều lượng cho từng thửa ruộng cụ thể và tuân thủ quy định pháp luật, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia tư vấn cây trồng được chứng nhận, chuyên viên lập kế hoạch quản lý dinh dưỡng hoặc văn phòng khuyến nông địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Tôi nên tính liều lượng dựa trên chất dinh dưỡng nào? Hãy dùng chất dinh dưỡng hạn chế nhất, thường là đạm (N), sau đó đối chiếu lân (P) và kali (K) với kết quả phân tích đất để tránh bón thừa.
Vì sao phải áp dụng hệ số hữu dụng? Phần lớn đạm trong phân chuồng tồn tại ở dạng hữu cơ và khoáng hóa chậm, nên cây chỉ hấp thu được một phần trong năm đầu tiên.
Tôi có thể dùng đơn vị hệ mét không? Được. Hãy nhập kilôgam trên mỗi hecta cho nhu cầu và kilôgam trên mỗi tấn cho hàm lượng, khi đó liều lượng sẽ hiển thị theo tấn trên mỗi hecta.