Máy Tính Board Foot Của Gỗ Tròn Là Gì?
Công cụ này ước tính số board foot gỗ xẻ có thể thu được từ một khúc gỗ tròn. Board foot là đơn vị đo thể tích gỗ xẻ, bằng \(144\) inch khối — tương đương một tấm gỗ kích thước \(12\,\text{in}\times12\,\text{in}\times1\,\text{in}\). Vì một khúc gỗ tròn không thể xẻ hết thành ván vuông vức, các kỹ sư lâm nghiệp và thợ cưa sử dụng những quy tắc đo gỗ đã được chuẩn hóa để dự đoán sản lượng. Đây là các đơn vị và quy tắc phổ biến ở Bắc Mỹ — Việt Nam thường dùng mét khối (m³), nên hãy lưu ý điểm khác biệt này khi áp dụng. Máy tính hỗ trợ ba quy tắc thông dụng nhất: Doyle, Scribner và quy tắc Quốc tế 1/4 inch.
Cách Sử Dụng
Đo đường kính bên trong vỏ tại đầu nhỏ của khúc gỗ tính bằng inch, và chiều dài khúc gỗ tính bằng feet. Chọn một quy tắc đo gỗ rồi đọc kết quả thể tích board foot ước tính. Quy tắc Doyle thường cho kết quả thấp hơn thực tế với gỗ nhỏ; quy tắc Quốc tế 1/4 inch được xem là chính xác nhất; còn Scribner nằm ở mức trung gian và được dùng rộng rãi trong thương mại.
Công Thức
Quy tắc Doyle đơn giản và phổ biến nhất:
$$\text{BF} = \frac{(D-4)^2 \times L}{16}$$trong đó \(D\) = đường kính đầu nhỏ tính bằng inch và \(L\) = chiều dài tính bằng feet. Số hạng \(-4\) tính đến phần hao hụt do bìa và rìa cạnh.
Ví Dụ Minh Họa
Với một khúc gỗ đường kính \(16\) inch và dài \(16\) feet, dùng quy tắc Doyle:
$$\text{BF} = \frac{(16-4)^2 \times 16}{16} = \frac{144 \times 16}{16} = 144\,\text{BF}$$Vậy khúc gỗ này cho khoảng 144 board foot gỗ xẻ.
Doyle so với Scribner so với International 1/4 inch: Bảng feet ván theo kích thước khúc gỗ
Bảng so sánh thể tích ván ước tính (board feet) của một khúc gỗ dài 16 ft ở nhiều đường kính đầu nhỏ (tính trong vỏ, đơn vị inch). Doyle được tính chính xác theo công thức \((D-4)^2 \times L / 16\). Scribner dùng công thức xấp xỉ được trích dẫn rộng rãi \((0.79D^2 - 2D - 4) \times L / 16\). International 1/4 inch được tính từ công thức đoạn 4 ft \(0.22d^2 - 0.71d\), giả định độ thon 1/2 inch trên mỗi 4 ft. Các bảng in sẵn được làm tròn khác nhau, vì vậy hãy coi các số liệu Scribner và International là giá trị xấp xỉ, có thể chênh lệch vài board feet.
| Đường kính đầu nhỏ (in) | Doyle (bf) | Scribner (bf, xấp xỉ) | International 1/4 (bf, xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| 8 | 16 | 31 | 43 |
| 12 | 64 | 86 | 107 |
| 16 | 144 | 166 | 200 |
| 20 | 256 | 272 | 320 |
| 24 | 400 | 403 | 469 |
| 30 | 676 | 646 | 745 |
Lưu ý: Doyle đánh giá thấp đáng kể các khúc gỗ nhỏ (khúc gỗ 8 inch chỉ ước tính khoảng 16 bf, trong khi theo International 1/4 inch là khoảng 43 bf). Khoảng cách này thu hẹp khi đường kính tăng, và ở mức 24–30 inch thì Doyle gần với Scribner. Nhìn chung, quy tắc International cho ước tính sản lượng xẻ ở xưởng cao nhất và thực tế nhất trong ba quy tắc.
Bảng tham chiếu quy tắc tính gỗ (khúc gỗ dài 16 ft)
Các giá trị dưới đây là số liệu xấp xỉ theo bảng cho khúc gỗ dài 16 ft, theo đường kính đầu nhỏ tính trong vỏ. Các phiên bản được dùng: Doyle (công thức chính xác \((D-4)^2\)), Scribner (công thức xấp xỉ của bảng Scribner, không phải các giá trị Decimal C đã làm tròn in sẵn), và International 1/4 inch (công thức đoạn 4 ft được cộng qua bốn đoạn với độ thon 1/2 in trên mỗi 4 ft). Các bảng in sẵn có thể khác đôi chút do làm tròn.
| Đường kính đầu nhỏ (in) | Doyle | Scribner (xấp xỉ) | International 1/4 (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| 8 | 16 | 31 | 43 |
| 10 | 36 | 55 | 71 |
| 12 | 64 | 86 | 107 |
| 14 | 100 | 123 | 150 |
| 16 | 144 | 166 | 200 |
| 18 | 196 | 216 | 256 |
| 20 | 256 | 272 | 320 |
| 24 | 400 | 403 | 469 |
| 30 | 676 | 646 | 745 |
Với Doyle và công thức Scribner, board feet tỉ lệ trực tiếp với chiều dài (khúc gỗ 8 ft bằng một nửa khúc gỗ 16 ft cùng đường kính). Với quy tắc International và các bảng in sẵn, việc quy đổi chỉ gần tuyến tính đối với các khúc ngắn, vì độ thon và làm tròn được áp dụng theo từng đoạn.
Thuật ngữ đo gỗ khúc
- Board foot (bf)
- Thể tích gỗ xẻ tương đương một tấm ván 1 ft × 1 ft × 1 in dày (144 inch khối gỗ).
- Quy tắc tính gỗ (log rule)
- Công thức hoặc bảng ước tính số board feet có thể thu được từ một khúc gỗ với đường kính và chiều dài cho trước. Doyle, Scribner và International 1/4 inch là các quy tắc phổ biến ở Bắc Mỹ.
- Đường kính đầu nhỏ (tính trong vỏ)
- Đường kính ở đầu nhỏ hơn của khúc gỗ, đo không tính vỏ; đây là đầu vào chính của hầu hết các quy tắc tính gỗ.
- Chiều dài tính gỗ
- Chiều dài khúc gỗ dùng để tính, thường là chiều dài có thể thương mại, thường được làm tròn xuống đến foot gần nhất hoặc bội số chẵn, không tính phần dư cắt bỏ.
- Kerf (bề rộng lưỡi cưa)
- Bề rộng gỗ bị lưỡi cưa biến thành mạt cưa. Quy tắc International 1/4 inch giả định kerf 1/4 inch; mức trừ hao ngầm của quy tắc Doyle là rất lớn.
- Độ thon (taper)
- Mức giảm đường kính khúc gỗ từ đầu lớn đến đầu nhỏ. Quy tắc International giả định 1/2 inch trên mỗi 4 ft chiều dài.
- Vượt mức (overrun)
- Phần chênh lệch mà lượng gỗ xẻ thực tế vượt quá ước tính theo quy tắc tính gỗ. Với Doyle trên khúc gỗ nhỏ, mức vượt này lớn vì quy tắc đánh giá thấp các khúc gỗ đó.
- Khấu trừ khuyết tật/gỗ loại (defect/cull)
- Giảm thể tích tính toán do mục, cong vênh, uốn cong, nứt rạn hoặc các khuyết tật khác làm một phần khúc gỗ không dùng được làm gỗ xẻ.
Câu Hỏi Thường Gặp
Nên dùng quy tắc nào? Nhiều thị trường ở từng bang quy định sẵn một quy tắc; nếu không có quy định, quy tắc Quốc tế 1/4 inch là chính xác nhất về mặt khoa học.
Tại sao Doyle cho con số thấp với gỗ nhỏ? Số hạng hao hụt cố định \(-4\) phạt quá nặng với gỗ đường kính nhỏ, nên nó ước tính sản lượng thấp hơn thực tế.
Lượng gỗ xẻ thực tế có giống vậy không? Không — đây chỉ là ước tính. Sản lượng thực phụ thuộc vào tay nghề thợ cưa, độ rộng mạch cưa, khuyết tật và độ thuôn của thân gỗ.