Doymamışlık Derecesi Nedir?
Doymamışlık derecesi (DoU), diğer adıyla hidrojen eksikliği indeksi (IHD), bir molekülde kaç tane halka ve pi (ikili veya üçlü) bağ bulunduğunu yalnızca molekül formülüne bakarak söyler. Her bir doymamışlık birimi bir halkaya ya da bir pi bağına karşılık gelir: ikili bağ 1, üçlü bağ 2 ve halka 1 olarak sayılır. Organik yapı aydınlatmasında yapabileceğiniz en hızlı kontrollerden biridir.
Bu Hesaplayıcı Nasıl Kullanılır?
Moleküldeki karbon (C), hidrojen (H), azot (N) ve halojen (X = F, Cl, Br, I) atomlarının sayısını girin. Oksijen, kükürt ve diğer iki değerlikli atomlar sonucu değiştirmediğinden bunları rahatlıkla göz ardı edebilirsiniz. Hesapla düğmesine basarak toplam halka ve pi bağı sayısını elde edin.
Formülün Açıklaması
Genel formül şöyledir:
$$\text{DoU} = \dfrac{2C + 2 + N - H - X}{2}$$
Tek değerlikli halojenler tıpkı fazladan hidrojen gibi davranır, bu yüzden çıkarılır. Üç değerlikli azot ise bir ekstra hidrojen eşdeğeri kapasite eklediğinden toplama dahil edilir. İki değerlikli oksijen ve kükürt doymuşluğu etkilemediği için hesaba hiç katılmaz.
Çözümlü Örnek
Benzen, C6H6: $$\text{DoU} = \dfrac{2\times 6 + 2 + 0 - 6 - 0}{2} = \dfrac{12 + 2 - 6}{2} = \dfrac{8}{2} = 4$$ Bu sonuç, benzenin üç ikili bağı artı bir halkası = 4 doymamışlık derecesi ile birebir örtüşür.
Sık Sorulan Sorular
Sonucun 0 çıkması ne anlama gelir? DoU değerinin 0 olması, molekülün tamamen doymuş olduğunu gösterir; yani ne halka ne de çoklu bağ vardır (örneğin hekzan gibi bir alkan).
Oksijen neden formülde yer almıyor? Oksijen iki değerliklidir ve zincire hidrojen sayısını değiştirmeden eklenir; bu nedenle doymamışlık derecesi üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
Sonuç kesirli çıkabilir mi? Tam sayı olmayan bir cevap genellikle formülde bir yazım hatası ya da tek elektronlu bir tür olduğuna işaret eder; normal nötr moleküllerde DoU her zaman tam sayı olmalıdır.
Doymamışlık Derecesi Sonucunuzu Yorumlama
Doymamışlık derecesi (DoU, indeks of hidrojen eksikliği, IHD olarak da adlandırılır), verilen formüle sahip nötr bir molekülün kaç halka ve pi bağı içerdiğini gösterir. Her halka veya pi bağı, tamamen doymuş (açiklik alkan tipi) formülden iki hidrojen eksiltir. Hesaplayıcı \(\text{DoU} = \frac{2C + 2 + N - H - X}{2}\) formülünü kullanır; burada X, toplam halojen sayısıdır. Oksijen ve iki değerlikli kükürt sonucu değiştirmez.
| DoU | Genellikle ne anlama gelir |
|---|---|
| 0 | Tamamen doymuş, açıklik: halka yok, çift veya üçlü bağ yok |
| 1 | Bir C=C, bir C=O veya bir halka |
| 2 | İki çift bağ, bir üçlü bağ, iki halka veya bir halka artı bir çift bağ |
| 3 | Üçlü bağ artı çift bağ veya bir halka artı iki çift bağ gibi kombinasyonlar |
| 4 | Genellikle bir benzen halkası (3 C=C + 1 halka), ancak diğer kombinasyonlar da mümkündür |
| 5 veya daha fazla | Genellikle bir aromatik halka artı ek C=O, C=C, C=N, N=O veya halka özellikleri ya da çok halkalı bir sistem |
Sayının sınırları
- DoU, halkaları pi bağlarından ayırt etmez. C3H6O için 1 olan bir DoU, bir halka (oksetan, epoksit) ya da bir C=C veya C=O (aseton, propanal, allil alkol) olabilir.
- Heteroatomlara yapılan pi bağları, C=C ile aynı şekilde sayılır. C=O, C=N ve N=O her biri 1 katkı yapar, C≡N ise 2 katkı yapar.
- Formül, tipik değerliklere sahip nötr bir molekül varsayar. Negatif veya tam sayı olmayan bir sonuç genellikle formüldeki bir yazım hatasını, yüklü bir türü veya bir radikali gösterir.
Takip kanıtları
- IR: 1700 cm-1 civarında güçlü bir bant C=O'yu, 2200 cm-1 civarında bir bant ise üçlü bağı (C≡C veya C≡N) düşündürür.
- NMR: aromatik bölgedeki sinyaller (1H için yaklaşık 6,5–8 ppm) bir benzen halkasını destekler; vinil veya aldehit sinyalleri belirli pi bağlarını gösterir. 13C sinyalleri 160–220 ppm civarında karbonilleri gösterir.
- MS: moleküler iyon formülü doğrular, parçalanma desenleri ise halkaların ve fonksiyonel grupların yerini belirlemeye yardımcı olur.
Önerilen yapılarınızın kaç halka ve pi bağı içermesi gerektiğini belirlemek için DoU'yu kullanın, ardından hangilerinin mevcut olduğuna karar vermek için spektrumları kullanın.
Heteroatomlu Formülleri Karşılaştırma
Tablo, her elementin hesaplamaya nasıl dahil olduğunu gösterir. Karbon paya 2 ekler, azot 1 ekler, hidrojen ve halojenlerin her biri ise 1 çıkarır. Oksijen yok sayılır, çünkü bir bağa O atomu eklemek doygunluk için gereken hidrojen sayısını değiştirmez.
| Bileşik | Formül | C | H | N | X | Yerine koyma | DoU |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Klorobenzen | C6H5Cl | 6 | 5 | 0 | 1 | \(\frac{12 + 2 + 0 - 5 - 1}{2} = \frac{8}{2}\) | 4 |
| Etilamin | C2H7N | 2 | 7 | 1 | 0 | \(\frac{4 + 2 + 1 - 7 - 0}{2} = \frac{0}{2}\) | 0 |
| Nitrobenzen | C6H5NO2 | 6 | 5 | 1 | 0 | \(\frac{12 + 2 + 1 - 5 - 0}{2} = \frac{10}{2}\) | 5 |
| Aseton (veya izomerleri) | C3H6O | 3 | 6 | 0 | 0 | \(\frac{6 + 2 + 0 - 6 - 0}{2} = \frac{2}{2}\) | 1 |
| Kafein | C8H10N4O2 | 8 | 10 | 4 | 0 | \(\frac{16 + 2 + 4 - 10 - 0}{2} = \frac{12}{2}\) | 6 |
| Glukoz | C6H12O6 | 6 | 12 | 0 | 0 | \(\frac{12 + 2 + 0 - 12 - 0}{2} = \frac{2}{2}\) | 1 |
Tablonun gösterdikleri
- Oksijen yok sayılır: glukoz (altı O atomu) ve C6H12 aynı DoU değeri olan 1'i verir. Glukozdaki tek doymamışlık, açık zincirli aldehit formundaki C=O'dur veya siklik piranoz formundaki halkadır.
- Azot ekler: nitrobenzendeki ekstra N, payı 1 artırır. 5 olan DoU, benzen halkasına (4) ve nitro grubundaki N=O pi bağına (1) karşılık gelir.
- Halojenler çıkarır: Cl, bir H'nin yerini alır; bu nedenle klorobenzenin DoU değeri benzenle aynıdır (4).
- Doymuş aminler: etilamin DoU 0 değerine sahiptir, çünkü etan tipi saymaya göre fazla olan H, N terimi ile dengelenir.