Stokes–Einstein difüzyon katsayısı nedir?
Difüzyon katsayısı (D), parçacıkların rastgele Brown hareketi nedeniyle bir akışkan içinde ne kadar hızlı yayıldığını ifade eder. Sıvı içinde asılı duran küçük ve küresel bir parçacık için Stokes–Einstein denklemi, D değerini sıcaklığa, akışkanın viskozitesine ve parçacığın yarıçapına bağlar. Fiziksel kimya, kolloit bilimi, biyofizik ve farmasötik alanlarında yaygın olarak kullanılır; örneğin proteinlerin, nanoparçacıkların veya ilaç moleküllerinin ne kadar hızlı hareket ettiğini tahmin etmek için başvurulur.
Bu hesaplayıcı nasıl kullanılır?
Üç değer girin: kelvin (K) cinsinden mutlak sıcaklık, çevreleyen akışkanın paskal-saniye (Pa·s) cinsinden dinamik viskozitesi ve parçacığın metre (m) cinsinden hidrodinamik yarıçapı. Hesaplayıcı, D değerini metrekare bölü saniye (m²/s) olarak verir. 25 °C'deki suyun viskozitesi yaklaşık 0,00089 Pa·s'dir; oda sıcaklığı ise 298,15 K'dir.
Formülün açıklaması
Denklem $$D = \dfrac{k_B \, T}{6 \pi \eta r}$$ şeklindedir; burada \(k_B = 1{,}380649 \times 10^{-23}\ \text{J/K}\) Boltzmann sabitidir, \(T\) mutlak sıcaklık, \(\eta\) dinamik viskozite ve \(r\) parçacığın yarıçapıdır. Paydadaki \(6 \pi \eta r\) terimi, bir küre için Stokes sürüklenme katsayısıdır. Sıcaklığın artması difüzyonu hızlandırır; viskozitenin veya yarıçapın artması ise difüzyonu yavaşlatır.
Çözümlü örnek
25 °C'deki suda (\(T = 298{,}15\ \text{K}\), \(\eta = 0{,}00089\ {\text{Pa}\cdot\text{s}}\)) yarıçapı 1 nm olan bir parçacık için (\(r = 1 \times 10^{-9}\ \text{m}\)): payda $$6 \times \pi \times 0{,}00089 \times 1\mathrm{e}{-9} \approx 1{,}6776 \times 10^{-11}$$ olur. Pay ise $$1{,}380649\mathrm{e}{-23} \times 298{,}15 \approx 4{,}1164 \times 10^{-21}$$'dir. Buna göre \(D \approx 2{,}45 \times 10^{-10}\ \text{m}^2/\text{s}\) bulunur.
Suyun Farklı Sıcaklıklardaki Viskozitesi
Stokes–Einstein denklemi, parçacıkla aynı sıcaklıkta çözücünün dinamik viskozitesini gerektirir. Tablo, atmosfer basıncındaki saf sıvı suyun yaklaşık dinamik viskozitesini listeler. Kelvin cinsinden sıcaklık \(T = t_{\text{°C}} + 273.15\) ile verilir.
| Sıcaklık (°C) | Sıcaklık (K) | Dinamik viskozite (Pa·s) |
|---|---|---|
| 0 | 273.15 | 0.001792 |
| 10 | 283.15 | 0.001307 |
| 20 | 293.15 | 0.001002 |
| 25 | 298.15 | 0.00089 |
| 30 | 303.15 | 0.000798 |
| 37 | 310.15 | 0.000692 |
| 50 | 323.15 | 0.000547 |
| 100 | 373.15 | 0.000282 |
25 °C'de bazı diğer yaygın sıvılar (yaklaşık):
| Sıvı | Dinamik viskozite (Pa·s) |
|---|---|
| Su | ≈ 0.00089 |
| Etanol | ≈ 0.0011 |
| Gliserol (saf) | ≈ 0.95 |
Değerler, standart referans el kitaplarında (örneğin CRC Handbook of Chemistry and Physics) bulunan türden yuvarlatılmış rakamlardır. Yüksek hassasiyete ihtiyacınız varsa birincil bir kaynağa başvurun. Gliserol sıcaklığa ve emdiği suya çok duyarlıdır, bu nedenle viskozitesi gösterilen değerden önemli ölçüde farklı olabilir. 1 mPa·s = 0.001 Pa·s = 1 cP.
Sonucunuzun Yorumlanması
Stokes–Einstein denklemi \(D = \dfrac{k_B T}{6\pi \eta r}\) biçimindedir; burada \(k_B = 1.380649\times10^{-23}\) J/K'dir. T K cinsinden, η Pa·s cinsinden ve r m cinsinden alındığında D m²/s cinsinden elde edilir.
Sıvılardaki tipik büyüklükler
- Suda küçük moleküller ve iyonlar: yaklaşık \(10^{-9}\) m²/s.
- Proteinler: yaklaşık \(10^{-10}\) ila \(10^{-11}\) m²/s.
- Nanoparçacıklar (onlarca ila yüzlerce nm): yaklaşık \(10^{-12}\) m²/s ve daha düşük.
Birim dönüşümleri
- 1 m²/s = \(10^{4}\) cm²/s
- 1 m²/s = \(10^{12}\) µm²/s
Yani \(10^{-9}\) m²/s, \(10^{-5}\) cm²/s'ye veya 1000 µm²/s'ye eşittir.
Çalışılmış örnek
25 °C'de suda yarıçapı 50 nm olan bir küre alalım (T = 298.15 K, η = 0.00089 Pa·s):
$$D = \frac{1.380649\times10^{-23}\times 298.15}{6\pi \times 0.00089 \times 5\times10^{-8}} = \frac{4.116\times10^{-21}}{8.388\times10^{-10}} \approx 4.91\times10^{-12}\ \text{m}^2/\text{s}$$
Bu, yaklaşık \(4.91\times10^{-8}\) cm²/s veya 4.91 µm²/s'dir.
Bir parçacık ne kadar hareket eder?
Zaman t sonrasında tek bir eksen boyunca karekök-ortalama-kare yer değiştirme \(x_{\text{rms}} = \sqrt{2Dt}\)'dir. Yukarıdaki örnek ve t = 1 s için \(x_{\text{rms}} = \sqrt{2\times4.91\times10^{-12}\times1} \approx 3.1\times10^{-6}\) m, yani yaklaşık 3.1 µm'dir. 2 boyutta ortalama kare yer değiştirme \(4Dt\), 3 boyutta ise \(6Dt\)'dir.
Sınırlamalar
- Küçük çözünenler: çözünen yarıçapı çözücü moleküllerinin boyutuna yakın olduğunda akışkan artık sürekli bir ortam gibi davranmaz. Bu durumda denklem çoğu zaman D'yi olduğundan düşük tahmin eder ve etkin yarıçap iyi tanımlanmamıştır.
- Sınır koşulları: 6π çarpanı, kayma olmayan (yapışkan) yüzey varsayar. Mükemmel kayma durumunda bu çarpan 4π olur ve D yaklaşık 1.5 kat daha büyük çıkar.
- Konsantrasyon: denklem seyreltik, birbiriyle etkileşmeyen küreler için geçerlidir. Daha yüksek konsantrasyonlarda kalabalıklaşma ve etkileşimler difüzyonu değiştirir.
- Şekil ve solvatasyon: küresel olmayan veya hidratlanmış parçacıklar, çıplak geometrik yarıçap yerine etkin bir hidrodinamik yarıçap gerektirir.
Sıkça sorulan sorular
Hangi birimleri kullanmalıyım? SI birimleri: kelvin, paskal-saniye ve metre. Sonuç bu durumda m²/s cinsinden çıkar.
Bu hesaplama küre kabulüne mi dayanıyor? Evet — \(6 \pi \eta r\) terimi, pürüzsüz ve katı bir küre için Stokes sürüklenmesidir; küresel olmayan parçacıklar için etkin hidrodinamik yarıçapı kullanın.
Gazlar için geçerli mi? Stokes–Einstein bağıntısı, sürekli bir sıvı içinde çözücü moleküllerinden çok daha büyük parçacıklar için en uygunudur; seyreltik gazlar için başka modeller kullanılır.