Stokes Yasası Nedir?
Stokes Yasası, viskoz bir akışkan içinde yavaşça hareket eden küçük ve küresel bir parçacığa etki eden sürüklenme (direnç) kuvvetini tanımlar. Bir parçacık yerçekimi etkisiyle dibe çökerken; yerçekimi, kaldırma kuvveti ve sürüklenme kuvvetinin dengelendiği sabit bir son çökelme hızına hızla ulaşır. Bu hesaplayıcı, parçacık ve akışkan özelliklerini girdiğinizde işte bu hızı hesaplar. Evrensel fizik kurallarına dayanır; herhangi bir ülke veya yasal sınırlamaya tabi değildir.
Formül
Son hız şu şekilde hesaplanır:
$$v = \frac{2}{9} \cdot \frac{\left(\rho_p - \rho_f\right) \cdot g \cdot r^{2}}{\mu}$$Burada \(\rho_p\) parçacık yoğunluğu (kg/m³), \(\rho_f\) akışkan yoğunluğu (kg/m³), \(g\) yerçekimi ivmesi (m/s²), \(r\) parçacık yarıçapı (m) ve \(\mu\) akışkanın dinamik viskozitesidir (Pa·s). İlgili sürüklenme kuvveti ise \(F_d = 6\pi\mu r v\) olarak verilir.
Nasıl Kullanılır?
Parçacık yoğunluğunu, akışkan yoğunluğunu, parçacık yarıçapını (metre cinsinden), akışkan viskozitesini ve yerel yerçekimi değerini (Dünya'da 9,81 m/s²) girin. Sonuç, çökelme hızını m/s cinsinden verir. Pozitif bir değer parçacığın dibe çöktüğünü; negatif bir değer ise (parçacık akışkandan hafif olduğunda) yukarı doğru yükseldiğini gösterir.
Örnek Hesaplama
Bir kum tanesi (\(\rho_p = 2500\) kg/m³, \(r = 0{,}001\) m) suda (\(\rho_f = 1000\) kg/m³, \(\mu = 0{,}001\) Pa·s, \(g = 9{,}81\)) çökelir:
$$v = \frac{2}{9} \times \frac{(2500 - 1000) \times 9{,}81 \times (0{,}001)^{2}}{0{,}001} = \frac{(0{,}2222) \times 1500 \times 9{,}81 \times 1\times10^{-6}}{0{,}001} \approx 3{,}27 \text{ m/s}$$(Not: Bu boyuttaki gerçek kum taneleri düşük Reynolds aralığını aştığından, Stokes Yasası burada hızı olduğundan yüksek tahmin eder; formül yalnızca çok küçük parçacıklar için kesin sonuç verir.)
Tipik Yoğunluk ve Viskozite Değerleri: Yaygın Akışkanlar ve Parçacıklar
Yaklaşık 20 °C sıcaklıkta ve normal atmosfer basıncında yaklaşık değerler. Hesap makinesinde SI birimlerini kullanın: yoğunluk kg/m³ cinsinden, dinamik viskozite Pa·s cinsinden, yarıçap metre cinsinden ve yerçekimi ivmesi m/s² cinsinden.
| Akışkan | Dinamik viskozite μ (Pa·s) | Yoğunluk ρf (kg/m³) |
|---|---|---|
| Su | ≈ 0.001 (1.0 mPa·s) | ≈ 998 |
| Hava | ≈ 1.81 × 10-5 | ≈ 1.2 |
| Gliserol | ≈ 1.4 | ≈ 1260 |
| Motor yağı (SAE 30) | ≈ 0.2 – 0.3 | ≈ 880 |
| Bal | ≈ 10 (büyük ölçüde değişir) | ≈ 1420 |
| Parçacık malzemesi | Tipik yoğunluk ρp (kg/m³) |
|---|---|
| Kuvars kumu / silika | ≈ 2650 |
| Kil mineralleri | ≈ 2600 (minerale bağlı olarak yaklaşık 2500 – 2700) |
| Cam | ≈ 2500 |
| Çelik | ≈ 7800 |
| İnce silt (mineral taneleri) | ≈ 2650 (kuvarsa benzer; gevşek agregalar veya topaklar daha düşük etkin yoğunluğa sahiptir) |
Sıcaklık önemlidir: viskozite sıcaklıkla güçlü biçimde değişir. Sıvı viskozitesi sıvı ısındıkça düşer (su 20 °C'de yaklaşık 1.0 mPa·s iken 40 °C'de yalnızca yaklaşık 0.65 mPa·s'dir; gliserol, yağlar ve bal ise çok daha fazla değişir). Hava gibi gazların viskozitesi ise sıcaklıkla hafifçe artar. v, μ ile ters orantılı olduğundan, her zaman gerçek sıcaklığınızdaki viskoziteyi kullanın.
Örnek Senaryolarda Çökelme Hızı
Tüm satırlar g = 9.81 m/s² ve \(v = \tfrac{2}{9}(\rho_p-\rho_f) g r^2/\mu\) kullanır. Verilen boyutlar parçacık çaplarıdır (yarıçap = yarısı). Akışkan özellikleri yukarıdaki tablodaki yaklaşık 20 °C değerleridir. Toz, silika gibi ρp = 2650 kg/m³ yoğunluğuna sahip varsayılmıştır.
| Senaryo | ρp / ρf (kg/m³) | μ (Pa·s) | Yarıçap r (m) | v (m/s) | Re | Stokes geçerli mi? |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Suda 10 µm silt | 2650 / 998 | 0.001 | 5 × 10-6 | 9.0 × 10-5 | ≈ 9 × 10-4 | Evet |
| Suda 1 µm kil | 2650 / 998 | 0.001 | 5 × 10-7 | 9.0 × 10-7 | ≈ 9 × 10-7 | Evet |
| Suda 50 µm kum | 2650 / 998 | 0.001 | 2.5 × 10-5 | 2.25 × 10-3 | ≈ 0.11 | Evet (sınırda; 0.1'in biraz üzerinde) |
| Gliserolde 1 mm çelik bilye | 7800 / 1260 | 1.4 | 5 × 10-4 | 2.5 × 10-3 | ≈ 2.3 × 10-3 | Evet |
| Havada 10 µm toz | 2650 / 1.2 | 1.81 × 10-5 | 5 × 10-6 | 8.0 × 10-3 | ≈ 5 × 10-3 | Evet |
Örnek yerine koyma (suda silt):
$$v = \frac{2}{9}\cdot\frac{(2650-998)(9.81)(5\times10^{-6})^2}{0.001} = \frac{2}{9}\cdot\frac{1652 \times 9.81 \times 2.5\times10^{-11}}{0.001} \approx 9.0\times10^{-5}\ \text{m/s}$$
Bu, saatte yaklaşık 0.32 m'ye karşılık gelir. Yarıçapı onda bir olan 1 µm'lik kil parçacığı 100 kat daha yavaş çöker (günde yaklaşık 8 cm); bu da kilin durgun suda günler hatta haftalar boyunca askıda kalmasının nedenidir. Gliserolde 1 mm'lik çelik bilyenin, suda 50 µm'lik bir kum tanesiyle benzer hızda çöktüğüne dikkat edin; çünkü viskozite 1400 kat daha yüksektir, ancak yarıçap 20 kat daha büyüktür (r²'de 400 kat) ve yoğunluk farkı daha büyüktür.
Sıkça Sorulan Sorular
Stokes Yasası ne zaman geçerlidir? Yalnızca düşük Reynolds sayılarında (Re < ~1) geçerlidir; yani küçük parçacıklar, düşük hızlar ve viskoz akışkanlar için.
Yarıçap neden metre cinsinden olmalı? Formül SI birimleriyle çalışır; mikron veya milimetre değerlerini önce metreye çevirin (1 mm = 0,001 m).
Parçacık akışkandan daha az yoğunsa ne olur? Hız negatif çıkar; bu da parçacığın dibe çökmek yerine kaldırma kuvvetiyle yukarı yükseldiğini gösterir.