Định luật Stokes là gì?
Định luật Stokes mô tả lực cản tác dụng lên một hạt hình cầu nhỏ chuyển động chậm trong chất lỏng có độ nhớt. Khi một hạt lắng xuống dưới tác dụng của trọng lực, nó nhanh chóng đạt tới một vận tốc cực hạn (vận tốc lắng) không đổi, tại đó trọng lực, lực đẩy Ác-si-mét và lực cản cân bằng với nhau. Công cụ này tính ra vận tốc đó dựa trên các thông số của hạt và chất lỏng. Đây là một định luật vật lý phổ quát — không bị giới hạn bởi quốc gia hay khu vực pháp lý nào.
Công thức
Vận tốc cực hạn được tính bằng:
$$v = \frac{2}{9} \cdot \frac{(\rho_p - \rho_f) \cdot g \cdot r^{2}}{\mu}$$trong đó \(\rho_p\) là mật độ của hạt (kg/m³), \(\rho_f\) là mật độ của chất lỏng (kg/m³), \(g\) là gia tốc trọng trường (m/s²), \(r\) là bán kính hạt (m), và \(\mu\) là độ nhớt động lực học của chất lỏng (Pa·s). Lực cản tương ứng là \(F_d = 6\pi \mu r v\).
Cách sử dụng
Nhập mật độ hạt, mật độ chất lỏng, bán kính hạt (tính bằng mét), độ nhớt của chất lỏng và gia tốc trọng trường tại nơi đó (9,81 m/s² trên Trái Đất). Kết quả cho ra vận tốc lắng theo đơn vị m/s. Giá trị dương nghĩa là hạt chìm xuống; giá trị âm (khi hạt nhẹ hơn chất lỏng) nghĩa là hạt nổi lên.
Ví dụ minh họa
Một hạt cát (\(\rho_p = 2500\) kg/m³, \(r = 0{,}001\) m) lắng trong nước (\(\rho_f = 1000\) kg/m³, \(\mu = 0{,}001\) Pa·s, \(g = 9{,}81\)):
$$v = \frac{2}{9} \times \frac{(2500 - 1000) \times 9{,}81 \times (0{,}001)^{2}}{0{,}001} = \frac{0{,}2222 \times 1500 \times 9{,}81 \times 1\times10^{-6}}{0{,}001} \approx 3{,}27 \text{ m/s}$$(Lưu ý: hạt thật có kích thước này vượt quá vùng số Reynolds thấp, nên Định luật Stokes cho kết quả lớn hơn thực tế ở đây — định luật chỉ chính xác với các hạt rất nhỏ.)
Mật độ và độ nhớt điển hình của các chất lỏng và hạt thông thường
Giá trị gần đúng ở khoảng 20 °C và áp suất khí quyển tiêu chuẩn. Dùng đơn vị SI trong máy tính: mật độ tính bằng kg/m³, độ nhớt động lực tính bằng Pa·s, bán kính tính bằng mét, gia tốc trọng trường tính bằng m/s².
| Chất lỏng | Độ nhớt động lực μ (Pa·s) | Mật độ ρf (kg/m³) |
|---|---|---|
| Nước | ≈ 0.001 (1.0 mPa·s) | ≈ 998 |
| Không khí | ≈ 1.81 × 10-5 | ≈ 1.2 |
| Glycerol | ≈ 1.4 | ≈ 1260 |
| Dầu động cơ (SAE 30) | ≈ 0.2 – 0.3 | ≈ 880 |
| Mật ong | ≈ 10 (thay đổi rất nhiều) | ≈ 1420 |
| Vật liệu hạt | Mật độ điển hình ρp (kg/m³) |
|---|---|
| Cát thạch anh / silica | ≈ 2650 |
| Khoáng sét | ≈ 2600 (khoảng 2500 – 2700 tùy khoáng chất) |
| Thủy tinh | ≈ 2500 |
| Thép | ≈ 7800 |
| Bùn mịn (hạt khoáng) | ≈ 2650 (tương tự thạch anh; các cụm hạt hoặc bông kết tụ có mật độ hiệu dụng thấp hơn) |
Nhiệt độ có ảnh hưởng lớn: độ nhớt thay đổi mạnh theo nhiệt độ. Độ nhớt của chất lỏng giảm khi chất lỏng nóng lên (nước khoảng 1.0 mPa·s ở 20 °C nhưng chỉ khoảng 0.65 mPa·s ở 40 °C, còn glycerol, dầu và mật ong thay đổi mạnh hơn nhiều). Độ nhớt của chất khí, như không khí, tăng nhẹ theo nhiệt độ. Vì v tỉ lệ nghịch với μ, luôn dùng độ nhớt ở nhiệt độ thực tế của bạn.
Vận tốc lắng trong các kịch bản ví dụ
Tất cả các hàng dùng g = 9.81 m/s² và \(v = \tfrac{2}{9}(\rho_p-\rho_f) g r^2/\mu\). Kích thước đã cho là đường kính hạt (bán kính bằng một nửa). Các tính chất của chất lỏng là ở khoảng 20 °C từ bảng trên. Bụi được giả định có ρp = 2650 kg/m³ như silica.
| Kịch bản | ρp / ρf (kg/m³) | μ (Pa·s) | Bán kính r (m) | v (m/s) | Re | Định luật Stokes có hiệu lực? |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Bùn 10 µm trong nước | 2650 / 998 | 0.001 | 5 × 10-6 | 9.0 × 10-5 | ≈ 9 × 10-4 | Có |
| Sét 1 µm trong nước | 2650 / 998 | 0.001 | 5 × 10-7 | 9.0 × 10-7 | ≈ 9 × 10-7 | Có |
| Cát 50 µm trong nước | 2650 / 998 | 0.001 | 2.5 × 10-5 | 2.25 × 10-3 | ≈ 0.11 | Có (giới hạn; hơi vượt 0.1) |
| Bi thép 1 mm trong glycerol | 7800 / 1260 | 1.4 | 5 × 10-4 | 2.5 × 10-3 | ≈ 2.3 × 10-3 | Có |
| Bụi 10 µm trong không khí | 2650 / 1.2 | 1.81 × 10-5 | 5 × 10-6 | 8.0 × 10-3 | ≈ 5 × 10-3 | Có |
Ví dụ thay thế (bùn trong nước):
$$v = \frac{2}{9}\cdot\frac{(2650-998)(9.81)(5\times10^{-6})^2}{0.001} = \frac{2}{9}\cdot\frac{1652 \times 9.81 \times 2.5\times10^{-11}}{0.001} \approx 9.0\times10^{-5}\ \text{m/s}$$
Tương đương khoảng 0.32 m mỗi giờ. Hạt sét 1 µm, có bán kính chỉ bằng một phần mười, lắng chậm hơn 100 lần (khoảng 8 cm mỗi ngày), đó là lý do sét lơ lửng trong nước tĩnh suốt nhiều ngày đến nhiều tuần. Lưu ý rằng bi thép trong glycerol lắng với tốc độ tương tự một hạt cát 50 µm trong nước, vì độ nhớt cao hơn 1400 lần nhưng bán kính lớn hơn 20 lần (400 lần theo r²) và độ chênh lệch mật độ lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Định luật Stokes đúng khi nào? Chỉ đúng khi số Reynolds thấp (Re < khoảng 1), tức là với hạt nhỏ, tốc độ chậm và chất lỏng có độ nhớt cao.
Tại sao bán kính phải tính bằng mét? Công thức dùng hệ đơn vị SI; bạn cần đổi micromet hoặc milimet sang mét trước (1 mm = 0,001 m).
Nếu hạt có mật độ nhỏ hơn chất lỏng thì sao? Vận tốc sẽ ra giá trị âm, cho thấy hạt nổi lên (do lực đẩy Ác-si-mét) thay vì chìm xuống.