Hệ số khuếch tán Stokes–Einstein là gì?
Hệ số khuếch tán (D) cho biết tốc độ các hạt phân tán trong chất lỏng do chuyển động Brown ngẫu nhiên. Với một hạt hình cầu nhỏ lơ lửng trong chất lỏng, phương trình Stokes–Einstein liên hệ D với nhiệt độ, độ nhớt của chất lỏng và bán kính hạt. Hệ thức này được ứng dụng rộng rãi trong hóa lý, khoa học keo, lý sinh và bào chế dược phẩm — chẳng hạn để ước tính tốc độ di chuyển của protein, hạt nano hay các phân tử thuốc.
Cách sử dụng máy tính này
Bạn cần nhập ba giá trị: nhiệt độ tuyệt đối tính bằng kelvin (K), độ nhớt động lực học của chất lỏng xung quanh tính bằng pascal-giây (Pa·s), và bán kính thủy động của hạt tính bằng mét (m). Máy tính sẽ trả về \(D\) theo đơn vị mét vuông trên giây (m²/s). Nước ở 25 °C có độ nhớt khoảng 0,00089 Pa·s; nhiệt độ phòng tương ứng 298,15 K.
Giải thích công thức
Phương trình có dạng $$D = \dfrac{k_B \, T}{6 \pi \eta r}$$ trong đó \(k_B = 1{,}380649 \times 10^{-23} \ \text{J/K}\) là hằng số Boltzmann, \(T\) là nhiệt độ tuyệt đối, \(\eta\) là độ nhớt động lực học, và \(r\) là bán kính hạt. Mẫu số \(6 \pi \eta r\) chính là hệ số lực cản Stokes đối với một hạt cầu. Nhiệt độ càng cao thì khuếch tán càng nhanh, còn độ nhớt lớn hơn hoặc bán kính lớn hơn sẽ làm khuếch tán chậm lại.
Ví dụ minh họa
Xét một hạt có bán kính 1 nm (\(r = 1 \times 10^{-9} \ \text{m}\)) trong nước ở 25 °C (\(T = 298{,}15 \ \text{K}\), \(\eta = 0{,}00089 \ {\text{Pa}\cdot\text{s}}\)): mẫu số là $$6 \times \pi \times 0{,}00089 \times 10^{-9} \approx 1{,}6776 \times 10^{-11}.$$ Tử số là $$1{,}380649 \times 10^{-23} \times 298{,}15 \approx 4{,}1164 \times 10^{-21}.$$ Do đó \(D \approx 2{,}45 \times 10^{-10} \ \text{m}^2/\text{s}\).
Độ nhớt của nước ở các nhiệt độ khác nhau
Phương trình Stokes–Einstein cần độ nhớt động lực của dung môi ở cùng nhiệt độ với hạt. Bảng liệt kê độ nhớt động lực xấp xỉ của nước nguyên chất ở áp suất khí quyển. Nhiệt độ theo kelvin là \(T = t_{\text{°C}} + 273.15\).
| Nhiệt độ (°C) | Nhiệt độ (K) | Độ nhớt động lực (Pa·s) |
|---|---|---|
| 0 | 273.15 | 0.001792 |
| 10 | 283.15 | 0.001307 |
| 20 | 293.15 | 0.001002 |
| 25 | 298.15 | 0.00089 |
| 30 | 303.15 | 0.000798 |
| 37 | 310.15 | 0.000692 |
| 50 | 323.15 | 0.000547 |
| 100 | 373.15 | 0.000282 |
Một số chất lỏng phổ biến khác ở 25 °C (xấp xỉ):
| Chất lỏng | Độ nhớt động lực (Pa·s) |
|---|---|
| Nước | ≈ 0.00089 |
| Etanol | ≈ 0.0011 |
| Glycerol (nguyên chất) | ≈ 0.95 |
Các giá trị là số làm tròn thuộc loại có trong sổ tay tham khảo tiêu chuẩn (ví dụ Sổ tay Hóa học và Vật lý CRC). Hãy kiểm tra nguồn gốc đáng tin cậy nếu bạn cần độ chính xác cao. Glycerol rất nhạy với nhiệt độ và lượng nước hấp thụ, nên độ nhớt của nó có thể khác nhiều so với giá trị được nêu. 1 mPa·s = 0.001 Pa·s = 1 cP.
Diễn giải kết quả của bạn
Phương trình Stokes–Einstein là \(D = \dfrac{k_B T}{6\pi \eta r}\), với \(k_B = 1.380649\times10^{-23}\) J/K. D có đơn vị m²/s khi T tính bằng K, η bằng Pa·s và r bằng m.
Độ lớn điển hình trong chất lỏng
- Phân tử nhỏ và ion trong nước: khoảng \(10^{-9}\) m²/s.
- Protein: khoảng \(10^{-10}\) đến \(10^{-11}\) m²/s.
- Hạt nano (từ vài chục đến vài trăm nm): khoảng \(10^{-12}\) m²/s trở xuống.
Chuyển đổi đơn vị
- 1 m²/s = \(10^{4}\) cm²/s
- 1 m²/s = \(10^{12}\) µm²/s
Vậy \(10^{-9}\) m²/s tương đương \(10^{-5}\) cm²/s, hoặc 1000 µm²/s.
Ví dụ minh họa
Xét một quả cầu bán kính 50 nm trong nước ở 25 °C (T = 298.15 K, η = 0.00089 Pa·s):
$$D = \frac{1.380649\times10^{-23}\times 298.15}{6\pi \times 0.00089 \times 5\times10^{-8}} = \frac{4.116\times10^{-21}}{8.388\times10^{-10}} \approx 4.91\times10^{-12}\ \text{m}^2/\text{s}$$
Tức khoảng \(4.91\times10^{-8}\) cm²/s, hoặc 4.91 µm²/s.
Hạt di chuyển được bao xa?
Độ dịch chuyển trung bình bình phương theo một trục sau thời gian t là \(x_{\text{rms}} = \sqrt{2Dt}\). Với ví dụ trên và t = 1 s, \(x_{\text{rms}} = \sqrt{2\times4.91\times10^{-12}\times1} \approx 3.1\times10^{-6}\) m, tức khoảng 3.1 µm. Trong 2D, bình phương độ dịch chuyển trung bình là \(4Dt\), còn trong 3D là \(6Dt\).
Giới hạn
- Chất tan nhỏ: khi bán kính chất tan tương đương với phân tử dung môi, chất lỏng không còn hoạt động như một môi trường liên tục. Khi đó phương trình thường đánh giá thấp D, và bán kính hiệu dụng không được xác định rõ.
- Điều kiện biên: hệ số 6π giả định bề mặt không trượt (bám dính). Với trường hợp trượt hoàn hảo, nó trở thành 4π, cho D lớn hơn 1.5 lần.
- Nồng độ: phương trình áp dụng cho các quả cầu loãng, không tương tác. Ở nồng độ cao hơn, sự chen chúc và tương tác làm thay đổi quá trình khuếch tán.
- Hình dạng và sự solvat hóa: các hạt không hình cầu hoặc được hydrat hóa cần bán kính thủy động lực hiệu dụng, không phải bán kính hình học trần.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng đơn vị nào? Hãy dùng hệ đơn vị SI: kelvin, pascal-giây và mét. Khi đó kết quả sẽ có đơn vị m²/s.
Công thức này có giả định hạt hình cầu không? Đúng vậy — số hạng \(6 \pi \eta r\) là lực cản Stokes của một hạt cầu cứng và nhẵn; với các hạt không phải hình cầu, bạn nên dùng bán kính thủy động hiệu dụng.
Có áp dụng được cho chất khí không? Hệ thức Stokes–Einstein phù hợp nhất với các hạt lớn hơn nhiều so với phân tử dung môi trong môi trường lỏng liên tục; với chất khí loãng cần dùng các mô hình khác.