Yüzde Çözelti Nedir?
Yüzde çözelti, belirli bir miktar çözelti içinde ne kadar çözünen madde bulunduğunu gösterir. Kimya ve biyoloji laboratuvarlarında en sık kullanılan biçim, ağırlık/hacim yüzdesidir (%a/h). Bu değer, 100 mililitre toplam çözelti başına düşen çözünen gram miktarı olarak tanımlanır. Örneğin %5 a/h'lik bir NaCl çözeltisi, her 100 mL çözeltide 5 gram sodyum klorür içerir. Bu hesaplama aracıyla yüzde derişimini, gereken çözünen kütlesini ya da çözeltinin son hacmini bulabilirsiniz.
Bu Aracı Nasıl Kullanırsınız?
Önce neyi hesaplamak istediğinizi seçin, ardından bildiğiniz iki değeri girin:
- Yüzde (%a/h) — çözünen kütlesini (g) ve çözelti hacmini (mL) girin.
- Çözünen kütlesi — istediğiniz yüzdeyi ve çözelti hacmini girin.
- Çözelti hacmi — çözünen kütlesini ve istediğiniz yüzdeyi girin.
Formül Nasıl Çalışır?
Temel denklem şudur:
$$\text{\%a/h} = \frac{\text{çözünen kütlesi (g)}}{\text{çözelti hacmi (mL)}} \times 100$$
Denklemi yeniden düzenleyerek bilinmeyen herhangi bir değeri bulabilirsiniz. Kütleyi bulmak için: \(\text{kütle} = \dfrac{\text{\%a/h}}{100} \times \text{hacim}\). Hacmi bulmak için: \(\text{hacim} = \dfrac{\text{kütle}}{\frac{\text{\%a/h}}{100}}\). Daima eklenen çözücüyü değil, son çözeltinin hacmini ölçtüğünüzden emin olun.
Örnek Çözüm
8 g glikozu çözüp toplam hacmi 200 mL'ye tamamladığınızı düşünelim. Derişim $$(8 \div 200) \times 100 = \%4 \text{ a/h}$$ olur. Tersine, %2 a/h'lik 250 mL'lik bir çözelti hazırlamak için \((2 \div 100) \times 250 = 5\text{ g}\) çözünen maddeye ihtiyacınız vardır.
Sık Sorulan Sorular
%a/h ile %a/a aynı şey midir? Hayır. %a/h, 100 mL çözelti başına gram cinsinden değeri kullanır; %a/a ise 100 g çözelti başına gram cinsinden çözünen miktarını kullanır. Bu ikisi yalnızca çözeltinin yoğunluğu \(1\ \text{g/mL}\) olduğunda eşittir.
Sıcaklığın bir etkisi var mı? Hacim sıcaklıkla birlikte hafifçe değişir; bu nedenle doğru sonuçlar için çözeltileri belirli ve sabit bir sıcaklıkta hazırlayıp ölçün.
Her çözücü için kullanabilir miyim? Evet. Toplam çözelti hacmini mL, çözünen kütlesini ise gram cinsinden ölçtüğünüz sürece %a/h tanımı çözücüden bağımsızdır.
Laboratuvarda Sık Kullanılan %a/h Çözeltiler
Ağırlık/hacim yüzdesi (%a/h), 100 mL nihai çözeltide bulunan çözünen maddenin gram cinsinden miktarıdır. Tablo yalnızca standart hazırlama değerlerini gösterir. Her zaman kendi protokolünüze, güvenlik bilgi formunuza ve kurumsal kurallara uyun.
| Çözelti | Derişim (%a/h) | 100 mL başına gram | 1 L başına gram |
|---|---|---|---|
| NaCl (normal salin) | 0,9% | 0,9 g | 9 g |
| Dekstroz | 5% | 5 g | 50 g |
| NaCl | 10% | 10 g | 100 g |
| SDS (sodyum dodesil sülfat) | 1% | 1 g | 10 g |
| SDS (sodyum dodesil sülfat) | 10% | 10 g | 100 g |
| Paraformaldehit | 4% | 4 g | 40 g |
| Agaroz | 1% | 1 g | 10 g |
1 L başına gram sütunu, 100 mL başına gram değerinin 10 ile çarpılmasıyla elde edilir.
%a/h'den g/L, mg/mL ve Molariteye Dönüşümler
%a/h, 100 mL başına g anlamına geldiğinden, %1 a/h = 1 g/100 mL = 10 g/L = 10 mg/mL'dir. Aşağıdaki ppm değerleri yaklaşıktır ve yoğunluğu 1 g/mL civarında olan seyreltik sulu çözeltiler için geçerlidir.
| %a/h | g/100 mL | g/L | mg/mL | ppm (yaklaşık, sulu) |
|---|---|---|---|---|
| 0,1% | 0,1 | 1 | 1 | 1.000 |
| 0,5% | 0,5 | 5 | 5 | 5.000 |
| 1% | 1 | 10 | 10 | 10.000 |
| 5% | 5 | 50 | 50 | 50.000 |
| 10% | 10 | 100 | 100 | 100.000 |
%a/h değerini molariteye çevirme
g/L değerini elde etmek için %a/h değerini 10 ile çarpın, ardından molekül ağırlığına bölün:
$$M = \frac{\%\text{a/h} \times 10}{\text{molekül ağırlığı (g/mol)}}$$
Örnek: %0,9 a/h NaCl (molekül ağırlığı 58,44 g/mol):
$$M = \frac{0.9 \times 10}{58.44} = \frac{9}{58.44} \approx 0.154\ \text{mol/L}$$
Dolayısıyla normal salin yaklaşık 0,154 M NaCl, yani yaklaşık 154 mM'dir.
%a/h Çözelti Nasıl Adım Adım Hazırlanır
- Gereken gramı hesaplayın. \(\text{Kütle (g)} = \frac{\%\text{a/h}}{100} \times \text{Hacim (mL)}\) formülünü kullanın. Örneğin, 250 mL %0,9 NaCl için \(\frac{0.9}{100} \times 250 = 2.25\) g gerekir.
- Çözünen maddeyi tartın. Kalibre edilmiş bir terazi ve temiz bir tartma kabı ya da kap kullanın. Gerçek kütleyi kaydedin.
- Nihai hacimden daha az bir hacimde çözün. Çözünen maddeyi, nihai hacmin yaklaşık %70–80'ini oluşturan çözücü içeren bir behere veya volumetrik balona ekleyin, ardından çözününceye kadar karıştırın. Agaroz veya paraformaldehit gibi bazı çözünen maddeler ısıtma veya pH ayarlaması gerektirir; bu nedenle protokolünüzü ve güvenlik yönergelerini izleyin.
- Nihai hacme tamamlayın (q.s.). Gerekirse volumetrik balona veya dereceli silindire aktarın, behери bunun içine çalkalayarak durulayın ve belirtilen sıcaklıkta, genellikle oda sıcaklığında (yaklaşık 20–25 °C), nihai hacim işaretine kadar çözücü ekleyin; çünkü hacim sıcaklıkla değişir.
- Karıştırın ve etiketleyin. Homojen olana kadar ters çevirin veya karıştırın. Çözünen madde adı, derişim (%a/h), tarih, baş harfleriniz ve varsa saklama veya tehlike bilgilerini etiketleyin.
%a/h'nin, eklenen çözücü hacmi değil, çözeltinin nihai hacmini ifade ettiğini unutmayın. Bu nedenle çözünen madde önce çözülür ve ardından çözelti nihai hacme getirilir.