Máy tính chia là gì?
Máy tính chia giúp bạn tách một số, gọi là số bị chia, thành các phần bằng nhau theo một số thứ hai gọi là số chia. Công cụ trả về ba giá trị hữu ích: thương thập phân chính xác, thương nguyên (phần nguyên) và số dư còn lại. Phép chia là một trong bốn phép tính cơ bản của số học, giúp trả lời câu hỏi “số chia nằm gọn trong số bị chia bao nhiêu lần, và còn dư lại bao nhiêu?”.
Công thức
Thương chính xác đơn giản là tỉ số giữa hai số:
$$\text{quotient} = \frac{\text{dividend}}{\text{divisor}}$$trong đó \(\text{dividend}\) là số bị chia còn \(\text{divisor}\) là số chia. Thương nguyên được tính bằng hàm phần nguyên (floor), và số dư chính là phần còn sót lại:
$$\text{remainder} = \text{dividend} - \left\lfloor \frac{\text{dividend}}{\text{divisor}} \right\rfloor \times \text{divisor}$$Số chia bắt buộc phải khác 0, vì phép chia cho 0 là không xác định.
Cách sử dụng
Bạn chỉ cần nhập số bị chia và số chia, sau đó xem kết quả. Con số lớn hiển thị là thương thập phân chính xác; bảng bên dưới cho biết thương nguyên và số dư trong phép chia số nguyên.
Ví dụ minh họa
Hãy chia \(10\) cho \(3\). Thương chính xác là:
$$\frac{10}{3} = 3.3333\ldots$$Bội số nguyên lớn nhất của \(3\) mà vẫn nằm gọn trong \(10\) là \(3\times 3 = 9\), nên thương nguyên bằng \(3\) và số dư là:
$$10 - 3 \times 3 = 1$$Thêm ví dụ về phép chia
Ví dụ 1: Phép chia hết (20 ÷ 4)
- Thương chính xác: \(q = \frac{20}{4} = 5\).
- Thương nguyên: \(q_{int} = \lfloor 5 \rfloor = 5\).
- Số dư: \(r = 20 - 5 \cdot 4 = 0\).
Số dư là 0, nên 20 chia hết cho 4 (20 là bội của 4).
Ví dụ 2: Trường hợp lớn hơn (47 ÷ 6)
- Thương chính xác: \(q = \frac{47}{6} = 7.8333\ldots\) (chữ số 3 lặp lại vô hạn).
- Thương nguyên: \(q_{int} = \lfloor 7.8333\ldots \rfloor = 7\).
- Số dư: \(r = 47 - 7 \cdot 6 = 47 - 42 = \) 5.
Kiểm tra: \(6 \times 7 + 5 = 47\).
Ví dụ 3: Số bị chia âm (−7 ÷ 3)
- Thương chính xác: \(q = \frac{-7}{3} = -2.3333\ldots\)
- Thương nguyên theo hàm floor: \(q_{int} = \lfloor -2.3333\ldots \rfloor = -3\), vì hàm floor làm tròn về phía âm vô cực.
- Số dư: \(r = -7 - (-3)\cdot 3 = -7 + 9 = 2\).
Kiểm tra: \(3 \times (-3) + 2 = -7\).
Một số ngôn ngữ lập trình và sách giáo khoa thay vào đó dùng phép cắt cụt về phía 0. Cách này cho thương nguyên là −2 và số dư là \(-7 - (-2)\cdot 3 = -1\). Cả hai kết quả đều thỏa mãn số bị chia = số chia × thương + số dư, nhưng khác nhau về quy ước. Công thức trên trang này dùng quy ước floor, nên với số chia dương thì số dư không bao giờ âm.
Thuật ngữ và bảng chú giải về phép chia
- Số bị chia: số được chia (số 47 trong 47 ÷ 6).
- Số chia: số dùng để chia (số 6 trong 47 ÷ 6). Số chia không thể bằng không.
- Thương: kết quả của phép chia. Thương chính xác là giá trị đầy đủ, bao gồm cả phần thập phân (7.8333…). Thương nguyên là số lần nguyên của số chia có trong số bị chia (7).
- Số dư: phần còn lại sau khi đã trừ đi các bội nguyên của số chia (5 trong 47 ÷ 6).
- Hàm floor \(\lfloor x \rfloor\): số nguyên lớn nhất nhỏ hơn hoặc bằng \(x\). Ví dụ, \(\lfloor 7.83 \rfloor = 7\) và \(\lfloor -2.33 \rfloor = -3\).
- Chia hết / bội: một số chia hết cho số chia khi số dư bằng 0. Khi đó số bị chia là bội của số chia.
- Modulo: phép toán trả về số dư, thường viết là \(a \bmod b\). Với phép chia floor, nó khớp với số dư được dùng ở đây. Các ngôn ngữ lập trình khác nhau về cách xử lý số âm.
Mối quan hệ cốt lõi là:
$$\text{số bị chia} = \text{số chia} \times q_{int} + r$$
Với số chia dương, số dư thỏa mãn \(0 \le r < |\text{số chia}|\).
Kết quả phép chia với các đầu vào khác nhau
| Số bị chia | Số chia | Thương chính xác | Thương nguyên | Số dư |
|---|---|---|---|---|
| 20 | 4 | 5 | 5 | 0 |
| 10 | 3 | 3.3333… | 3 | 1 |
| 7 | 2 | 3.5 | 3 | 1 |
| 100 | 7 | 14.2857… | 14 | 2 |
| 5 | 8 | 0.625 | 0 | 5 |
| 1 | 3 | 0.3333… | 0 | 1 |
Khi số bị chia nhỏ hơn số chia (5 ÷ 8, 1 ÷ 3), thương nguyên bằng 0 và số dư bằng chính số bị chia. Mỗi hàng đều thỏa mãn số bị chia = số chia × thương nguyên + số dư; ví dụ, \(7 \times 14 + 2 = 100\).
Câu hỏi thường gặp
Nếu hai số chia hết cho nhau thì sao? Khi số bị chia là bội của số chia, số dư bằng \(0\) và thương là một số nguyên, ví dụ \(20 \div 4 = 5\).
Tôi có chia được số thập phân không? Được. Thương chính xác áp dụng cho mọi số thực; còn thương nguyên và số dư có ý nghĩa rõ ràng nhất với các số nguyên.
Vì sao không thể chia cho 0? Không có số nào nhân với 0 lại cho ra một số bị chia khác 0, nên phép chia cho 0 không có kết quả xác định.