Công cụ tính phép chia dài có số thập phân là gì?
Công cụ này lấy số bị chia chia cho số chia rồi cho ra thương với số chữ số thập phân do bạn chọn. Cả hai số đều có thể là số dương, số âm, số nguyên hay số thập phân. Điểm đáng lưu ý là kết quả sẽ bị cắt cụt (cắt bỏ phần thừa) ngay tại vị trí thập phân bạn yêu cầu chứ không làm tròn, nhờ vậy bạn thấy đúng những chữ số mà phép chia dài tạo ra cho đến vị trí đó.
Cách sử dụng
Nhập Số chia (số mà bạn lấy để chia) và Số bị chia (số được đem ra chia). Chọn số chữ số thập phân cần tính — ví dụ 3 chữ số. Công cụ sẽ trả về thương dưới dạng chuỗi số thập phân cố định với đúng số chữ số sau dấu phẩy như đã chọn, giữ nguyên cả các số 0 ở cuối.
Công thức
Gọi \(p\) là số chữ số thập phân đã chọn. Thương thực chính xác là \(q = \text{số bị chia} / \text{số chia}\). Kết quả được tính như sau:
$$\text{Thương} = \frac{\text{Số bị chia}}{\text{Số chia}} \quad \text{(cắt cụt tại } N \text{ chữ số thập phân)}$$
sign = (số bị chia < 0) XOR (số chia < 0) ? -1 : +1; m = |số bị chia| / |số chia|; t = floor(m × 10^p) / 10^p; thương = sign × t. Việc lấy phần nguyên (floor) của độ lớn không âm cũng chính là cắt cụt về phía số 0. Công cụ này dừng lại tại \(p\) chữ số — nó không làm tròn.
Ví dụ minh họa
Chia 31 cho 16 với 3 chữ số thập phân. \(31 / 16 = 1.9375\) chính xác. \(\text{floor}(1.9375 \times 1000) = 1937\), nên $$1937 / 1000 = \mathbf{1.937}$$ Với 6 chữ số, kết quả sẽ hiển thị là \(1.937500\).
Cách thực hiện phép chia dài với số thập phân bằng tay
Máy tính làm theo đúng các bước bạn sẽ dùng với bút và giấy. Máy dừng lại sau số chữ số thập phân mà bạn yêu cầu và không làm tròn chữ số cuối.
- Xác định dấu trước và dùng giá trị tuyệt đối. Dùng quy tắc XOR: thương là số âm khi đúng một trong hai số (số bị chia hoặc số chia) là số âm. Thương là số dương khi hai số cùng dấu. Sau khi ghi nhận dấu, hãy chia các giá trị tuyệt đối \(|a|\) và \(|b|\).
- Biến số chia thành số nguyên. Nếu số chia có dấu thập phân, hãy dịch dấu thập phân sang phải cho đến khi số chia thành số nguyên. Sau đó dịch dấu thập phân của số bị chia cùng số bước như vậy. Việc này tương đương với nhân cả hai số với cùng một lũy thừa của 10, nên thương không thay đổi. Ví dụ, \(0.75 \div 1.5\) trở thành \(7.5 \div 15\).
- Chia phần nguyên. Tìm số chia nằm được bao nhiêu lần trong các chữ số đầu và viết chữ số thương đó. Nhân nó với số chia, trừ đi tích, rồi hạ chữ số tiếp theo xuống. Lặp lại cho đến khi đã dùng hết mọi chữ số của phần nguyên.
- Vượt qua dấu thập phân. Khi đến dấu thập phân trong số bị chia, hãy viết dấu thập phân vào thương. Từ đó trở đi, hạ từng số 0 (hoặc các chữ số thập phân còn lại của số bị chia) xuống một lần.
- Lặp lại cho đến khi có \(p\) chữ số thập phân thì dừng. Khi thương có \(p\) chữ số sau dấu thập phân, hãy dừng. Không xét chữ số tiếp theo để quyết định làm tròn. Kết quả bằng $$\text{Thương} = \pm\frac{\lfloor |a/b| \times 10^p \rfloor}{10^p}$$ với dấu từ bước 1 được áp dụng ở cuối.
Ví dụ: 31 ÷ 16 đến 3 chữ số thập phân
| Bước | Số đang xử lý | Phép chia | Chữ số thương | Trừ | Số dư |
|---|---|---|---|---|---|
| Phần nguyên | 31 | \(31 \div 16\) | 1 | \(31 - 16 = 15\) | 15 |
| Dấu thập phân | Viết "." vào thương và hạ số 0 | ||||
| Chữ số thập phân thứ 1 | 150 | \(150 \div 16\) | 9 | \(150 - 144 = 6\) | 6 |
| Chữ số thập phân thứ 2 | 60 | \(60 \div 16\) | 3 | \(60 - 48 = 12\) | 12 |
| Chữ số thập phân thứ 3 | 120 | \(120 \div 16\) | 7 | \(120 - 112 = 8\) | 8 |
Đọc các chữ số theo thứ tự ta được 1, rồi dấu thập phân, rồi 9, 3 và 7. Đến 3 chữ số thập phân, 31 ÷ 16 = 1.937. Số dư vẫn là 8, nên giá trị đúng tiếp tục (\(31/16 = 1.9375\)). Vì kết quả bị cắt cụt, chữ số thứ 4 bị bỏ đi và không làm tròn đáp số lên 1.938.
Thêm các ví dụ minh họa
Mọi kết quả dưới đây đều dùng quy tắc cắt cụt \(\lfloor |a/b| \times 10^p \rfloor / 10^p\). Phép chia được thực hiện trên giá trị tuyệt đối, và dấu được áp dụng ở cuối.
(a) Số bị chia âm: −7 ÷ 3 đến 4 chữ số thập phân
- Dấu: chỉ có số bị chia là âm, nên thương là số âm. Làm việc với \(7 \div 3\).
- Phần nguyên: \(7 \div 3 = 2\) dư \(7 - 6 = 1\).
- Viết dấu thập phân và hạ số 0: \(10 \div 3 = 3\) dư \(10 - 9 = 1\).
- Số dư 1 cứ lặp lại, nên ba chữ số tiếp theo cũng là 3. Như vậy sau 4 chữ số thập phân ta được 2.3333.
- Cắt cụt: \(\lfloor 2.3333\ldots \times 10^4 \rfloor / 10^4 = 23333 / 10^4 = 2.3333\). Sau đó áp dụng dấu.
Kết quả: −7 ÷ 3 = -2.3333. Cắt cụt đưa kết quả về phía 0. Nếu áp dụng hàm làm tròn xuống (floor) lên giá trị có dấu thì sẽ được \(\lfloor -23333.33\ldots \rfloor = -23334\), tức là −2.3334. Đó không phải cách máy tính này làm.
(b) Số chia thập phân: 0.75 ÷ 1.5 đến 3 chữ số thập phân
- Dấu: cả hai số đều dương, nên thương là số dương.
- Dịch dấu thập phân sang phải một chữ số ở cả hai số: \(0.75 \div 1.5 = 7.5 \div 15\).
- Phần nguyên: \(7 \div 15 = 0\) dư 7, nên thương bắt đầu bằng 0.
- Viết dấu thập phân và hạ số 5: \(75 \div 15 = 5\) dư \(75 - 75 = 0\).
- Hạ các số 0: \(0 \div 15 = 0\) hai lần. Như vậy ta được 0.500.
Kết quả: 0.75 ÷ 1.5 = 0.500. Kiểm tra: \(0.5 \times 1.5 = 0.75\). Phép chia kết thúc đúng, nên các số 0 ở cuối là chữ số thật và không bị cắt bỏ.
(c) Số thập phân vô hạn tuần hoàn: 2 ÷ 3 đến 5 chữ số thập phân, cắt cụt so với làm tròn
- Phần nguyên: \(2 \div 3 = 0\) dư 2.
- Viết dấu thập phân và hạ số 0: \(20 \div 3 = 6\) dư \(20 - 18 = 2\).
- Số dư 2 lặp lại mãi mãi, nên mọi chữ số thập phân đều là 6.
- Cắt cụt sau 5 chữ số: \(\lfloor 0.6666\ldots \times 10^5 \rfloor / 10^5 = 66666 / 10^5 = 0.66666\).
Kết quả: 2 ÷ 3 = 0.66666 (cắt cụt). Làm tròn thông thường sẽ xét chữ số thứ 6 (là 6). Vì chữ số này từ 5 trở lên nên kết quả làm tròn là 0.66667. Hai đáp số chênh nhau \(0.00001\), tức là một đơn vị ở hàng cuối. Thương đã cắt cụt không bao giờ có độ lớn vượt quá giá trị đúng, còn thương đã làm tròn thì có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn.
| Phép chia | Số chữ số thập phân | Cắt cụt (máy tính này) | Làm tròn (để so sánh) |
|---|---|---|---|
| −7 ÷ 3 | 4 | −2.3333 | −2.3333 |
| 0.75 ÷ 1.5 | 3 | 0.500 | 0.500 |
| 2 ÷ 3 | 5 | 0.66666 | 0.66667 |
| 31 ÷ 16 | 3 | 1.937 | 1.938 |
Câu hỏi thường gặp
Tại sao 22/15 cho ra 1.466 chứ không phải 1.467? Vì công cụ này cắt cụt chứ không làm tròn. \(22/15 = 1.46666...\), và khi cắt tại 3 chữ số ta được \(1.466\). Muốn làm tròn, bạn hãy tính tới nhiều chữ số hơn trước đã.
Nếu số chia bằng 0 thì sao? Phép chia cho 0 là không xác định, nên công cụ sẽ báo lỗi thay vì trả về một con số.
Công cụ có xử lý được số âm và số thập phân không? Có. Dấu của kết quả tuân theo quy tắc XOR, còn số bị chia hoặc số chia là số thập phân (như \(0.75 / 1.5\)) đều được xử lý trực tiếp.