Đường kính chân ren là gì?
Đường kính chân ren, còn gọi là đường kính đáy ren, là đường kính nhỏ nhất của ren vít, đo tại đáy các rãnh ren. Với ren ngoài, nó xác định phần lõi đặc của bu lông chịu tải kéo, nên đây chính là kích thước mà kỹ sư dùng để kiểm tra độ bền sơ bộ, cũng là kích thước thợ gia công tham chiếu khi tiện hoặc ta rô phôi.
Cách sử dụng công cụ
Nhập đường kính đỉnh ren danh nghĩa \(d\) và bước ren \(P\) theo đơn vị milimét, rồi đọc kết quả đường kính chân ren \(d_1\). Công cụ còn trả về đường kính trung bình \(d_2\) và chiều cao tam giác cơ bản \(H\). Các giá trị tuân theo biên dạng ren hệ mét ISO góc 60 độ, vốn cũng phù hợp với ren Unified (UN) khi dữ liệu đầu vào được cung cấp theo tiêu chuẩn đó.
Giải thích công thức
Với ren góc 60 độ, chiều cao cơ bản là \(H = 0.8660 \times P\). Đường kính chân ren cơ bản được tính bằng cách trừ đi \(1.25H\) từ đường kính đỉnh ren:
$$d_1 = d - 1.25H = d - 1.0825 \times P$$trong đó \(d\) = đường kính đỉnh ren và \(P\) = bước ren. Đường kính trung bình được suy ra là \(d_2 = d - 0.6495 \times P\).
Ví dụ minh họa
Lấy ren thô M10 với \(d = 10\,\text{mm}\) và \(P = 1.5\,\text{mm}\):
$$d_1 = 10 - 1.0825 \times 1.5 = 8.376\,\text{mm}$$Kết quả này khớp với giá trị 8.376 mm trong bảng tra tiêu chuẩn cho ren M10.
Đường kính trong nhỏ nhất của ren hệ mét thô ISO (M3–M24)
Bảng này liệt kê các kích thước cơ bản của ren hệ mét đa dụng ISO trong dãy bước ren thô (ISO 261 / ISO 262). Mọi giá trị đều lấy từ các công thức profile cơ bản ISO 68-1 \(d_2 = d - 0.6495P\) và \(d_1 = d - 1.0825P\), trong đó \(d\) là đường kính ngoài và \(P\) là bước ren. Các giá trị được làm tròn đến ba chữ số thập phân. Bảng chỉ áp dụng cho ren hệ mét ISO. Ren inch thống nhất (UNC/UNF, ASME B1.1) dùng cùng dạng ren 60° nhưng kích thước, bước ren và dung sai của chúng khác.
| Ký hiệu | Đường kính ngoài d (mm) | Bước ren thô P (mm) | Đường kính bước ren d2 = d − 0.6495P (mm) | Đường kính trong cơ bản d1 = d − 1.0825P (mm) |
|---|---|---|---|---|
| M3×0.5 | 3 | 0.5 | 2.675 | 2.459 |
| M4×0.7 | 4 | 0.7 | 3.545 | 3.242 |
| M5×0.8 | 5 | 0.8 | 4.480 | 4.134 |
| M6×1.0 | 6 | 1.0 | 5.350 | 4.917 |
| M8×1.25 | 8 | 1.25 | 7.188 | 6.647 |
| M10×1.5 | 10 | 1.5 | 9.026 | 8.376 |
| M12×1.75 | 12 | 1.75 | 10.863 | 10.106 |
| M16×2.0 | 16 | 2.0 | 14.701 | 13.835 |
| M20×2.5 | 20 | 2.5 | 18.376 | 17.294 |
| M24×3.0 | 24 | 3.0 | 22.051 | 20.752 |
Ví dụ kiểm tra cho M8×1.25:
$$d_1 = 8 - 1.0825 \times 1.25 = 8 - 1.353 = 6.647\ \text{mm}$$$$d_2 = 8 - 0.6495 \times 1.25 = 8 - 0.812 = 7.188\ \text{mm}$$Lưu ý: \(d_1\) là đường kính trong cơ bản, tức kích thước lý thuyết của đường kính trong ren trong (đai ốc). Đường kính chân ren của ren ngoài (bulông), \(d_3 = d - 1.2269P\), nhỏ hơn vì chân bulông được bo tròn. Kích thước thực tế cũng khác các giá trị cơ bản này do cấp dung sai (ví dụ 6H cho đai ốc và 6g cho bulông theo ISO 965-1). Hãy dùng bảng dung sai để xác định giới hạn kiểm tra. Không chỉ dựa vào giá trị cơ bản.
Đường kính trong cơ bản so với chân bulông (d3) và kích thước mũi khoan ta-rô
Giá trị \(d_1 = d - 1.0825P\) là đường kính trong cơ bản của ren trong. Đó là đường kính tại đỉnh phẳng của ren đai ốc trong profile cơ bản ISO 68-1 và được liệt kê như một kích thước cơ bản trong ISO 724. Lỗ ren không bao giờ được nhỏ hơn giá trị này. Dung sai của đường kính trong đai ốc chỉ cho phép lỗ lớn hơn.
Bulông (ren ngoài) có chân bo tròn ăn sâu hơn mặt phẳng cơ bản. Điều này cho ra đường kính chân nhỏ hơn:
$$d_3 = d - 1.2269P$$Độ bền lõi của bulông phụ thuộc vào \(d_3\), không phải \(d_1\). Các phép tính độ bền kéo dùng diện tích ứng suất kéo được định nghĩa trong ISO 898-1, lấy trung bình của đường kính bước ren và đường kính chân bulông:
$$A_s = \frac{\pi}{4}\left(\frac{d_2 + d_3}{2}\right)^2$$Kích thước mũi khoan ta-rô. Quy tắc thông dụng cho ren thô ISO là đường kính mũi khoan ≈ \(d - P\). Ví dụ, M10×1.5 cho 10 − 1.5 = 8.5 mm. Giá trị này hơi lớn hơn đường kính trong cơ bản \(d_1\). Mũi khoan không cắt hết chiều sâu ren cơ bản, giúp ta-rô dễ hơn và giảm nguy cơ gãy ta-rô. Lỗ vẫn nằm trong dung sai đường kính trong thông thường của ren đai ốc. Mức ăn khớp ren hơi dưới 100 %, và điều này gần như không ảnh hưởng đến độ bền trong các ứng dụng thông thường. Luôn kiểm tra kích thước mũi khoan khuyến nghị trong bảng của nhà sản xuất ta-rô hoặc tiêu chuẩn cho vật liệu và cấp dung sai của bạn.
Ví dụ M10×1.5:
$$d_1 = 10 - 1.0825 \times 1.5 = 10 - 1.624 = 8.376\ \text{mm}$$$$d_3 = 10 - 1.2269 \times 1.5 = 10 - 1.840 = 8.160\ \text{mm}$$$$d_2 = 10 - 0.6495 \times 1.5 = 10 - 0.974 = 9.026\ \text{mm}$$$$A_s = \frac{\pi}{4}\left(\frac{9.026 + 8.160}{2}\right)^2 = 0.7854 \times 8.593^2 \approx 58.0\ \text{mm}^2$$Vậy với M10, đường kính trong cơ bản của đai ốc là 8.376 mm, còn chân bulông nhỏ hơn khoảng 0.22 mm, tức 8.160 mm. Mũi khoan ta-rô 8.5 mm hơi lớn hơn \(d_1\). Diện tích ứng suất khoảng 58.0 mm² là con số dùng cùng cấp bền (như 8.8) để ước tính tải chảy và tải kéo đứt của bulông. Nếu dùng \(d_1\) thay cho \(d_3\) khi kiểm tra tiết diện lõi, bạn sẽ đánh giá quá cao diện tích chân ren của bulông.
Câu hỏi thường gặp
Đây là đường kính chân ren ngoài hay ren trong? Đây là đường kính chân ren cơ bản của biên dạng ISO, thường được dùng làm đường kính lõi bu lông để ước tính độ bền sơ bộ.
Tôi có dùng được cho ren hệ inch không? Được, miễn là bạn biểu diễn bước ren dưới dạng khoảng cách dọc trục giữa các đường ren theo cùng đơn vị với đường kính đỉnh ren.
Vì sao giá trị của tôi lệch nhẹ so với bảng tra? Các bảng tiêu chuẩn có thể liệt kê biến thể chân ren cắt cụt hoặc bo tròn; công cụ này sử dụng hệ số biên dạng cơ bản là 1.0825.