Cıvata dairesi nedir?
Cıvata dairesi (bölüm dairesi çapı, PCD veya delik düzeni olarak da bilinir), eşit aralıklarla yerleştirilmiş deliklerin merkezlerinin üzerinde bulunduğu hayali çemberdir. Flanşlarda, jant göbeklerinde, boru bağlantı elemanlarında, motor bağlantı yuvalarında ve bölüntü plakalarında sıkça karşımıza çıkar. Freze tezgâhı, CNC router ya da matkap tezgâhıyla çalışan tornacılar her deliğin tam X ve Y konumuna ihtiyaç duyar; bu hesaplayıcı da söz konusu koordinat tablosunu anında üretir.
Hesaplayıcı nasıl kullanılır?
Delik sayısını, cıvata dairesi çapını, ilk deliğin açısını ve çember merkezinin koordinatlarını girin. Numaralandırma yönünü saat yönünün tersi (standart matematik kuralı) ya da saat yönü olarak seçin. Sonuç, her deliği açısı ve X/Y konumuyla birlikte listeler; ayrıca açısal aralığı ve komşu delikler arasındaki düz çizgi mesafesini de verir. Koordinatlar çapla aynı birimi kullanır; yani milimetre girerseniz milimetre alırsınız.
Formülün açıklaması
Delikler birbirinden \(360^\circ / n\) büyüklüğünde eşit bir açıyla ayrılır. (0'dan başlanarak sayıldığında) \(i\). delik \(\theta_i\) açısında yer alır ve konumu kutupsaldan kartezyene dönüşümle bulunur:
$$X_i = c_x + \frac{D}{2}\cos\theta_i, \qquad Y_i = c_y + \frac{D}{2}\sin\theta_i, \qquad \theta_i = \theta_0 + \frac{360^\circ\, i}{n}$$Burada \(D\) cıvata dairesi çapı, \((c_x, c_y)\) merkez, \(\theta_0\) pozitif X ekseninden ölçülen başlangıç açısı ve \(n\) delik sayısıdır. Komşu delikler arasındaki kiriş aralığı \(s = D\sin(180^\circ/n)\) ile verilir.
Çözümlü örnek
Merkezi (10, 20) noktasında olan 80 mm'lik bir çember üzerinde altı delik ve ilk delik 30°'de olsun. Yarıçap 40, aralık ise 60°'dir. İlk delik için:
$$X_1 = 10 + 40\cos 30^\circ = 10 + 34.641 = 44.641$$$$Y_1 = 20 + 40\sin 30^\circ = 20 + 20 = 40$$İkinci delik 90°'de yer alır ve \((10, 60)\) verir. Kiriş aralığı ise \(80 \sin 30^\circ = 40\,\text{mm}\) olur.
Sık sorulan sorular
Sıfır derece nerededir?
Sıfır derece pozitif X ekseni boyunca (saat 3 yönünde) uzanır. Saat yönünü seçmediğiniz sürece pozitif açılar saat yönünün tersine döner. İlk deliği saat 12 yönüne yerleştirmek için başlangıç açısı olarak 90 girin.
Kiriş aralığı ne işe yarar?
Kiriş, komşu delik merkezleri arasındaki düz mesafedir. CNC tezgâhının bulunmadığı durumlarda bir yerleşimi kumpasla kontrol etmenizi veya pergeli ayarlamanızı sağlar.
Birim önemli mi?
Hayır. Matematik her birimde aynı şekilde çalışır; sonuç yalnızca çap ve merkez değerlerinizin birimini kullanır.
Delik Sayısına Göre Açı Aralığı ve Kiriş Faktörleri
Delikler bir cıvata dairesi üzerinde eşit aralıklarla yerleştirildiğinde, komşu delikler arasındaki açı yalnızca delik sayısı \(n\)'ye bağlıdır. İki komşu deliğin merkezleri arasındaki düz çizgi uzunluğu (kiriş), daire çapının sabit bir faktörle çarpılmasıyla elde edilir:
$$\Delta\theta = \frac{360^\circ}{n}, \qquad c = D \cdot \sin\!\left(\frac{180^\circ}{n}\right)$$| Delik sayısı n | Açısal aralık 360°/n | Kiriş faktörü sin(180°/n) |
|---|---|---|
| 3 | 120° | 0.86603 |
| 4 | 90° | 0.70711 |
| 5 | 72° | 0.58779 |
| 6 | 60° | 0.50000 |
| 8 | 45° | 0.38268 |
| 10 | 36° | 0.30902 |
| 12 | 30° | 0.25882 |
| 16 | 22.5° | 0.19509 |
| 24 | 15° | 0.13053 |
Not: kiriş aralığı = D × faktör, D ile aynı birimdedir. Örneğin, 100 mm çaplı bir daire üzerindeki 8 delikli bir desen, komşu delik merkezleri arasında \(c = 100 \times 0.38268 = 38.268\) mm verir. Kiriş, iki delik arasında kumpasla ölçtüğünüz uzunluktur. Her zaman dairesel yay uzunluğundan kısadır.