Vòng tròn bu lông là gì?
Vòng tròn bu lông (còn gọi là đường kính vòng chia lỗ, PCD – Pitch Circle Diameter, hay kiểu bố trí lỗ bu lông) là vòng tròn tưởng tượng đi qua tâm của các lỗ được chia đều. Bạn sẽ gặp nó ở mặt bích, moay-ơ bánh xe, phụ kiện đường ống, đế bắt động cơ hay đĩa chia độ. Khi gia công trên máy phay, máy CNC hoặc máy khoan bàn, thợ cơ khí cần biết chính xác vị trí X và Y của từng lỗ, và công cụ này sẽ lập bảng tọa độ đó cho bạn chỉ trong tích tắc.
Cách sử dụng công cụ
Nhập số lỗ, đường kính vòng tròn bu lông, góc của lỗ đầu tiên và tọa độ tâm vòng tròn. Chọn chiều đánh số ngược chiều kim đồng hồ (quy ước chuẩn trong toán học) hoặc cùng chiều kim đồng hồ. Kết quả sẽ liệt kê từng lỗ kèm góc và vị trí X/Y, cùng với bước góc và khoảng cách thẳng giữa hai lỗ liền kề. Tọa độ dùng cùng đơn vị với đường kính: nhập milimét thì kết quả cũng là milimét.
Giải thích công thức
Các lỗ cách đều nhau một góc \(360^\circ / n\). Lỗ thứ \(i\) (đếm từ 0) nằm ở góc \(\theta_i\), và vị trí của nó được tính bằng cách đổi từ tọa độ cực sang tọa độ Descartes:
$$X_i = c_x + \frac{D}{2}\cos\theta_i, \qquad Y_i = c_y + \frac{D}{2}\sin\theta_i, \qquad \theta_i = \theta_0 + \frac{360^\circ\, i}{n}$$Trong đó \(D\) là đường kính vòng tròn bu lông, \((c_x, c_y)\) là tâm, \(\theta_0\) là góc bắt đầu tính từ chiều dương trục X, và \(n\) là số lỗ. Khoảng cách dây cung giữa hai lỗ liền kề là \(s = D\sin(180^\circ/n)\).
Ví dụ minh họa
Có 6 lỗ trên vòng tròn đường kính 80 mm, tâm tại (10, 20), lỗ đầu tiên ở góc 30°. Bán kính là 40 và bước góc là 60°. Với lỗ đầu tiên:
$$X_1 = 10 + 40\cos 30^\circ = 10 + 34.641 = 44.641$$$$Y_1 = 20 + 40\sin 30^\circ = 20 + 20 = 40$$Lỗ thứ hai nằm ở góc 90°, cho tọa độ \((10, 60)\). Khoảng cách dây cung là \(80 \sin 30^\circ = 40\,\text{mm}\).
Góc giãn cách và hệ số dây cung theo số lỗ
Khi các lỗ được bố trí đều trên một vòng tròn bu lông, góc giữa hai lỗ liền kề chỉ phụ thuộc vào số lỗ \(n\). Khoảng cách đường thẳng giữa tâm hai lỗ liền kề (dây cung) bằng đường kính vòng tròn nhân với một hệ số cố định:
$$\Delta\theta = \frac{360^\circ}{n}, \qquad c = D \cdot \sin\!\left(\frac{180^\circ}{n}\right)$$| Số lỗ n | Góc giãn cách 360°/n | Hệ số dây cung sin(180°/n) |
|---|---|---|
| 3 | 120° | 0.86603 |
| 4 | 90° | 0.70711 |
| 5 | 72° | 0.58779 |
| 6 | 60° | 0.50000 |
| 8 | 45° | 0.38268 |
| 10 | 36° | 0.30902 |
| 12 | 30° | 0.25882 |
| 16 | 22.5° | 0.19509 |
| 24 | 15° | 0.13053 |
Lưu ý: khoảng cách dây cung = D × hệ số, cùng đơn vị với D. Ví dụ, mẫu 8 lỗ trên vòng tròn đường kính 100 mm cho \(c = 100 \times 0.38268 = 38.268\) mm giữa tâm hai lỗ liền kề. Dây cung là đại lượng bạn đo bằng thước kẹp giữa hai lỗ. Dây cung luôn ngắn hơn chiều dài cung tròn nối hai điểm đó.
Câu hỏi thường gặp
Góc 0 độ nằm ở đâu?
Góc 0 độ hướng theo chiều dương trục X (vị trí 3 giờ trên mặt đồng hồ). Góc dương quay ngược chiều kim đồng hồ, trừ khi bạn chọn cùng chiều kim đồng hồ. Muốn lỗ đầu tiên nằm ở vị trí 12 giờ, hãy nhập góc bắt đầu là 90.
Khoảng cách dây cung dùng để làm gì?
Dây cung là khoảng cách thẳng giữa tâm hai lỗ kề nhau. Nhờ nó, bạn có thể kiểm tra bản vạch dấu bằng thước cặp hoặc chỉnh compa vạch dấu khi không có máy CNC.
Đơn vị đo có quan trọng không?
Không. Công thức đúng với mọi đơn vị; kết quả chỉ đơn giản dùng cùng đơn vị với đường kính và tọa độ tâm mà bạn nhập.