Lorentz dönüşümü nedir?
Lorentz dönüşümü, tek bir olayın uzay ve zaman koordinatlarını, birbirine göre sabit hızla hareket eden iki eylemsiz referans sisteminde ölçülen değerler arasında ilişkilendirir. Einstein'ın özel görelilik kuramının matematiksel temelidir ve ışık hızına (\(c \approx 2.998 \times 10^{8}\ \text{m/s}\)) yaklaşan hızlarda klasik Galileo dönüşümünün yerini alır.
Formülün açıklaması
x ekseni boyunca \(v\) hızıyla hareket eden bir sistem için dönüştürülmüş koordinatlar aşağıdaki denklemle verilir; burada \(\gamma\) Lorentz çarpanıdır:
$$x^{\prime} = \gamma (x - v t), \qquad t^{\prime} = \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right)$$Burada \(\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}\), \(x\) metre cinsinden konum, \(t\) saniye cinsinden zamandır; \(v = \beta c\) ise \(\beta\), hızın ışık hızının kesri olarak ifadesidir. \(v \to c\) iken \(\gamma \to \infty\) olur; bu da zamanın uzamasına ve boyun kısalmasına yol açar.
Hesaplayıcı nasıl kullanılır?
Göreli hızı ışık hızının kesri olarak \(\beta\) şeklinde girin (örneğin 0,6, \(c\)'nin %60'ı demektir), ardından olayın konumunu \(x\) metre cinsinden ve zamanını \(t\) saniye cinsinden yazın. Hesaplayıcı size Lorentz çarpanı \(\gamma\), dönüştürülmüş konum \(x^{\prime}\) ve dönüştürülmüş zaman \(t^{\prime}\) değerlerini verir.
Çözümlü örnek
\(\beta = 0.6\), \(x = 10\ \text{m}\) ve \(t = 0\ \text{s}\) alalım. Önce Lorentz çarpanını hesaplayalım:
$$\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - 0.6^2}} = \frac{1}{\sqrt{0.64}} = 1.25$$Ardından dönüştürülmüş konum ve zaman bulunur:
$$x^{\prime} = 1.25 \times (10 - 0) = 12.5\ \text{m}$$$$t^{\prime} = 1.25 \left( 0 - \frac{0.6 \times 10}{c} \right) \approx -2.50 \times 10^{-8}\ \text{s}$$
Sık sorulan sorular
Hız neden c'den küçük olmak zorunda? \(v \ge c\) olduğunda \(\gamma\) çarpanı sanal (karmaşık) bir değer alır; bu yüzden kütleli hiçbir cisim ışık hızına ulaşamaz veya onu aşamaz.
Düşük hızlarda ne olur? \(v \ll c\) olduğunda \(\gamma \approx 1\) olur ve denklemler bildiğimiz Galileo dönüşümü \(x^{\prime} = x - v t\) ifadesine indirgenir.
Dönüşüm simetrik midir? Evet. Ters dönüşüm, \(v\) yerine \(-v\) konulmuş aynı biçimdedir.