Biến đổi Lorentz là gì?
Biến đổi Lorentz cho biết mối liên hệ giữa tọa độ không gian và thời gian của cùng một biến cố khi đo trong hai hệ quy chiếu quán tính chuyển động với vận tốc tương đối không đổi. Đây là nền tảng toán học của thuyết tương đối hẹp do Einstein đề xuất, và thay thế phép biến đổi Galileo cổ điển khi vận tốc tiến gần tới tốc độ ánh sáng \(c \approx 2.998 \times 10^{8}\ \text{m/s}\).
Giải thích công thức
Với hệ chuyển động với vận tốc \(v\) dọc theo trục x, tọa độ sau biến đổi được cho bởi phương trình dưới đây, trong đó \(\gamma\) là hệ số Lorentz:
$$x^{\prime} = \gamma (x - v t), \qquad t^{\prime} = \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right)$$Ở đây \(\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}}\), \(x\) là vị trí tính bằng mét, \(t\) là thời gian tính bằng giây, và \(v = \beta c\) với \(\beta\) là vận tốc biểu diễn dưới dạng tỉ lệ so với tốc độ ánh sáng. Khi \(v \to c\), hệ số \(\gamma \to \infty\), khiến thời gian giãn ra và chiều dài co lại.
Cách sử dụng máy tính
Nhập vận tốc tương đối dưới dạng tỉ lệ so với tốc độ ánh sáng \(\beta\) (ví dụ 0,6 nghĩa là 60% của \(c\)), vị trí biến cố \(x\) tính bằng mét và thời điểm xảy ra biến cố \(t\) tính bằng giây. Máy tính sẽ trả về hệ số Lorentz \(\gamma\), vị trí sau biến đổi \(x^{\prime}\) và thời gian sau biến đổi \(t^{\prime}\).
Ví dụ minh họa
Lấy \(\beta = 0.6\), \(x = 10\ \text{m}\) và \(t = 0\ \text{s}\). Trước tiên tính hệ số Lorentz:
$$\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - 0.6^2}} = \frac{1}{\sqrt{0.64}} = 1.25$$Sau đó tính vị trí và thời gian sau biến đổi:
$$x^{\prime} = 1.25 \times (10 - 0) = 12.5\ \text{m}$$$$t^{\prime} = 1.25 \left( 0 - \frac{0.6 \times 10}{c} \right) \approx -2.50 \times 10^{-8}\ \text{s}$$
Câu hỏi thường gặp
Tại sao vận tốc phải nhỏ hơn c? Hệ số \(\gamma\) trở thành số ảo nếu \(v \ge c\), nên không vật nào có khối lượng có thể đạt hoặc vượt tốc độ ánh sáng.
Điều gì xảy ra ở tốc độ thấp? Khi \(v \ll c\), \(\gamma \approx 1\) và các phương trình rút gọn về phép biến đổi Galileo quen thuộc \(x^{\prime} = x - v t\).
Phép biến đổi này có đối xứng không? Có. Phép biến đổi ngược có dạng giống hệt, chỉ thay \(v\) bằng \(-v\).