Co độ dài Lorentz là gì?
Theo thuyết tương đối hẹp của Albert Einstein, một vật chuyển động với vận tốc rất lớn so với người quan sát sẽ trông như bị ngắn lại theo phương chuyển động của nó. Hiện tượng này gọi là co Lorentz (hay co Lorentz–FitzGerald), là một định luật vật lý phổ quát, đúng ở khắp mọi nơi chứ không phải quy tắc riêng của bất kỳ quốc gia hay khu vực nào. Vật chuyển động càng nhanh thì trông càng ngắn; khi đạt tới vận tốc ánh sáng, độ dài của nó sẽ co về bằng không.
Cách sử dụng máy tính
Nhập chiều dài nghỉ L0 (độ dài riêng đo được khi vật đứng yên) theo đơn vị mét, và vận tốc tương đối v theo kilômét trên giây. Vận tốc ánh sáng c được cố định ở 299792.458 km/s. Máy tính sẽ trả về độ dài quan sát được L và vận tốc biểu diễn dưới dạng phần trăm của tốc độ ánh sáng (\(v/c\)). Nếu bạn nhập vận tốc lớn hơn c, máy tính sẽ báo lỗi, vì chuyển động nhanh hơn ánh sáng là điều không thể xảy ra về mặt vật lý.
Giải thích công thức
Độ dài bị co lại được tính bằng $$L = \text{L}_0 \sqrt{1 - \left(\dfrac{\text{v}}{c}\right)^2}$$ Tỉ số không thứ nguyên \(\beta = v/c\) quyết định hệ số co. Khi v rất nhỏ so với c, \(\beta^2\) nhỏ không đáng kể nên L gần như bằng L0 — đó chính là lý do ta không bao giờ nhận ra sự co độ dài ở những tốc độ thường ngày. Khi v tiến gần tới c, biểu thức dưới căn bậc hai giảm dần về không và L co lại một cách rõ rệt.
Ví dụ minh họa
Giả sử một thanh có chiều dài nghỉ \(L_0 = 6 \text{ m}\) và chuyển động với 99% tốc độ ánh sáng, tức \(\beta = 0.99\). Khi đó \(\beta^2 = 0.9801\), và \(1 - 0.9801 = 0.0199\). Căn bậc hai của 0.0199 xấp xỉ 0.14107, nên $$L = 6 \times 0.14107 = 0.8464 \text{ m}$$ thanh chỉ còn trông dài khoảng 85 cm. Tỉ số vận tốc là 99%.
Các hằng số được sử dụng
| Đại lượng | Ký hiệu | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tốc độ ánh sáng trong chân không | \(c\) | 299,792,458 m/s = 299,792.458 km/s | Chính xác theo định nghĩa trong Hệ SI. Mét được định nghĩa từ giá trị này và giây, nên không có sai số đo lường. |
| Tỉ số tốc độ | \(\beta = v/c\) | Không thứ nguyên, 0 ≤ β < 1 | Tỉ lệ so với tốc độ ánh sáng mà vật chuyển động so với người quan sát. |
| Hệ số Lorentz | \(\gamma\) | \(\gamma = \dfrac{1}{\sqrt{1-\beta^2}}\) | Không thứ nguyên, luôn ≥ 1. Chiều dài co lại là \(L = L_0/\gamma\). |
Quy ước đơn vị được sử dụng ở đây: chiều dài riêng \(L_0\) được nhập theo mét, và vận tốc tương đối \(v\) theo km/s. Tốc độ ánh sáng khi đó được lấy là 299,792.458 km/s, nên \(\beta = v / 299{,}792.458\). Chiều dài quan sát \(L\) có cùng đơn vị với \(L_0\) (mét). Vận tốc phải nhỏ hơn \(c\), vì công thức không có kết quả thực khi \(v \ge c\).
Diễn giải kết quả
Công thức là $$L = L_0\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}$$ Ở đây \(L\) là chiều dài đo được trong hệ quy chiếu mà vật đang chuyển động. \(L_0\) là chiều dài riêng, được đo trong hệ quy chiếu nghỉ của chính vật. Vì căn thức nằm giữa 0 và 1, nên luôn có \(L \le L_0\). Chiều dài riêng là chiều dài lớn nhất mà bất kỳ người quan sát quán tính nào cũng có thể đo được đối với vật.
Sự co lại chỉ xảy ra dọc theo phương chuyển động. Các kích thước vuông góc với chuyển động không thay đổi. Ví dụ, một quả cầu chuyển động nhanh sẽ được đo thành một khối ellipsoid dẹt, còn chiều rộng và chiều cao của nó vẫn giữ nguyên.
| Tốc độ (v/c) | Hệ số L/L0 | Mức co lại |
|---|---|---|
| 0.1 | 0.99499 | ≈ 0.50% |
| 0.5 | 0.86603 | ≈ 13.4% |
| 0.9 | 0.43589 | ≈ 56.4% |
| 0.99 | 0.14107 | ≈ 85.9% |
| 0.999 | 0.04471 | ≈ 95.5% |
Quy tắc kinh nghiệm: dưới khoảng 10% c, mức co lại chỉ khoảng nửa phần trăm và thường không đáng kể. Trên 90% c, hiệu ứng trở nên rất rõ rệt. Chiều dài giảm xuống dưới một nửa \(L_0\) khi \(v \approx 0.866c\), và hệ số tiến dần về không khi \(v\) tiến tới \(c\).
Liên hệ với giãn nở thời gian: cả hai hiệu ứng đều xuất phát từ cùng một hệ số Lorentz \(\gamma\). Chiều dài theo phương chuyển động co lại \(1/\gamma\), trong khi đồng hồ chuyển động chạy chậm lại, nên khoảng thời gian bị kéo dài \(\gamma\) lần: \(\Delta t = \gamma\,\Delta t_0\). Theo nghĩa này, hai hiệu ứng là nghịch đảo của nhau. Ở 0.9c, \(\gamma \approx 2.294\), nên chiều dài co lại còn khoảng 0.436 \(L_0\) và khoảng thời gian kéo dài khoảng 2.29 lần.
Tính đối xứng: hiệu ứng có tính tương hỗ giữa các hệ quy chiếu quán tính. Mỗi người quan sát đo các vật của người kia bị co lại dọc theo đường chuyển động tương đối. Không có mâu thuẫn nào, vì hai người quan sát không đồng ý về việc những sự kiện nào là đồng thời. Chiều dài co lại không phải là sự bóp méo vật lý của vật thể. Nó phản ánh cách chiều dài được đo trong hệ quy chiếu mà vật đang chuyển động.
Câu hỏi thường gặp
Vật có thực sự ngắn lại không? Chiều dài nghỉ của chính vật vẫn không đổi; sự ngắn lại chỉ là cái mà người quan sát bên ngoài đo được, do tính tương đối của sự đồng thời.
Chiều ngang có co lại không? Không. Sự co chỉ xảy ra theo phương chuyển động. Các kích thước vuông góc với vận tốc không bị ảnh hưởng.
Tại sao v không thể vượt quá c? Nếu \(v > c\) thì đại lượng \(1 - v^2/c^2\) trở nên âm và căn bậc hai của nó là số ảo, không có ý nghĩa vật lý. Các vật có khối lượng không thể đạt tới hay vượt qua tốc độ ánh sáng.