Cộng vận tốc tương đối tính là gì?
Trong vật lý đời thường (cơ học Galilei), bạn chỉ cần cộng hai vận tốc với nhau: nếu bạn đi bộ với vận tốc 5 km/h trên một đoàn tàu chạy 100 km/h, thì vận tốc của bạn so với mặt đất là 105 km/h. Nhưng khi vận tốc tiến gần đến vận tốc ánh sáng, cách tính này không còn đúng nữa. Thuyết tương đối hẹp thay phép cộng thông thường bằng công thức cộng vận tốc, đảm bảo rằng không một sự kết hợp nào của các vận tốc dưới ánh sáng có thể tạo ra kết quả nhanh hơn ánh sáng, với c = 299792.458 km/s. Máy tính này kết hợp hai vận tốc cùng phương (trên cùng một đường thẳng) và trả về vận tốc tổng hợp chính xác.
Cách sử dụng
Nhập vận tốc của vật A (v1) và vật B (v2) trực tiếp theo đơn vị km/s. Vận tốc có thể mang giá trị âm để biểu thị chiều ngược lại. Cả hai đều phải thỏa mãn \(|v| \le c\). Máy tính sẽ trả về vận tốc tổng hợp v, giá trị của nó dưới dạng tỉ lệ so với c, và hiển thị lại đúng hằng số vận tốc ánh sáng đã dùng.
Giải thích công thức
Phép cộng tương đối tính của hai vận tốc cùng phương là:
$$u = \frac{\text{v}_1 + \text{v}_2}{1 + \dfrac{\text{v}_1 \cdot \text{v}_2}{c^{2}}}$$
Tử số là tổng thông thường, còn mẫu số sẽ "kéo" giá trị này nhỏ lại. Khi v1 và v2 rất nhỏ so với c, số hạng \(\text{v}_1 \cdot \text{v}_2 / c^{2}\) gần như bằng không và công thức trở về phép cộng đơn giản. Khi một trong hai vận tốc bằng c, kết quả đúng bằng c. Vì v1, v2 và c đều cùng một đơn vị nên số hạng \(\text{v}_1 \cdot \text{v}_2 / c^{2}\) là đại lượng không thứ nguyên, do đó việc tính toán hoàn toàn bằng km/s là hoàn toàn hợp lệ — không cần đổi sang đơn vị SI.
Ví dụ minh họa
Giả sử \(\text{v}_1 = 250000\) km/s và \(\text{v}_2 = 280000\) km/s. Tử số: \(250000 + 280000 = 530000\). Tích: \(250000 \times 280000 = 70{.}000{.}000{.}000\). Với \(c^{2} = 89{.}875{.}517{.}873{,}68\), tỉ số \(\text{v}_1 \cdot \text{v}_2 / c^{2} = 0{,}778843\), nên mẫu số là \(1{,}778843\). Vậy $$v = \frac{530000}{1{,}778843} \approx 297{.}946{,}6 \text{ km/s}$$ — vẫn nhỏ hơn c, đúng như yêu cầu.
So sánh phép cộng Galilê và phép cộng tương đối tính: So sánh các kịch bản
Bảng so sánh tổng cổ điển (Galilê) \(v_1+v_2\) với kết quả tương đối tính \(u = \frac{v_1+v_2}{1+v_1 v_2/c^2}\), sử dụng \(c = 299792.458\) km/s. Các vận tốc cùng phương và có dấu. Giá trị đã được làm tròn.
| v1 (km/s) | v1/c | v2 (km/s) | v2/c | Tổng Galilê (km/s) | u tương đối tính (km/s) | u/c |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 299.792458 | 0.001 | 299.792458 | 0.001 | 599.584916 | 599.584316 | 0.001999998 |
| 29,979.2458 | 0.1 | 29,979.2458 | 0.1 | 59,958.4916 | 59,364.8432 | 0.19802 |
| 149,896.229 | 0.5 | 149,896.229 | 0.5 | 299,792.458 | 239833.9664 | 0.8 |
| 269,813.2122 | 0.9 | 269,813.2122 | 0.9 | 539,626.4244 | 298,136.146 | 0.99448 |
| 299,792.458 | 1 | 149,896.229 | 0.5 | 449,688.687 | 299,792.458 | 1 |
| 149,896.229 | 0.5 | −149,896.229 | −0.5 | 0 | 0 | 0 |
Các điểm chính: ở vận tốc thấp (0.001c) hai phương pháp cho kết quả gần như bằng nhau, sai khác khoảng một phần triệu. Với 0.5c + 0.5c, tổng Galilê sẽ cho c, nhưng kết quả tương đối tính chỉ là 0.8c, vì \(\frac{1}{1+0.25} = 0.8\) nhân với tổng 1.0c. Với 0.9c + 0.9c, \(u/c = \frac{1.8}{1+0.81} = \frac{1.8}{1.81} \approx 0.9945\). Cộng bất kỳ vận tốc nào với c luôn cho c, và hai vận tốc bằng nhau nhưng ngược chiều triệt tiêu về không.
Hằng số & Giá trị tham chiếu
| Đại lượng | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tốc độ ánh sáng trong chân không, c | 299,792.458 km/s | Chính xác bằng 299,792,458 m/s theo định nghĩa SI về mét |
| c² | 89,875,517,873.68 km²/s² | Xấp xỉ 8.98755×10 km²/s² |
| Làm tròn thông dụng | 300,000 km/s | Cao hơn khoảng 0.069%: \(\frac{300000-299792.458}{299792.458} \approx 0.00069\) |
- Dùng 300,000 km/s làm c² lớn hơn khoảng 0.14% (9×10 so với 8.98755×10). Sai số này không đáng kể khi ước tính thô nhưng dễ thấy khi gần c.
- Đầu vào phải thỏa mãn \(|v| \le c\), nghĩa là nằm trong khoảng từ −299,792.458 đến +299,792.458 km/s. Vật chất không thể đạt tốc độ c, nhưng giới hạn này vẫn được chấp nhận làm đầu vào (ví dụ đối với ánh sáng).
- Vận tốc có dấu. Giá trị dương nghĩa là chuyển động theo một chiều trên đường thẳng, còn giá trị âm nghĩa là chiều ngược lại. Nhập cả hai theo km/s.
Định nghĩa & Thuật ngữ
- Vận tốc cùng phương
- Các vận tốc nằm trên cùng một đường thẳng. Máy tính này chỉ xử lý trường hợp đó, với dấu cho biết chiều chuyển động.
- Phép cộng Galilê (cổ điển)
- Quy tắc thông thường \(u = v_1 + v_2\). Đây là xấp xỉ rất tốt khi tốc độ nhỏ hơn c nhiều, nhưng nó có thể cho kết quả lớn hơn c, điều này là sai.
- Phép cộng vận tốc tương đối tính
- Quy tắc của thuyết tương đối hẹp \(u = \frac{v_1+v_2}{1+v_1 v_2/c^2}\). Nó đảm bảo \(|u| \le c\) bất cứ khi nào \(|v_1|, |v_2| \le c\).
- Tốc độ ánh sáng, c
- 299,792.458 km/s, giống nhau trong mọi hệ quy chiếu quán tính.
- Tỷ lệ theo c (β)
- \(\beta = v/c\), một tốc độ không thứ nguyên. Phép cộng tương đối tính trở thành \(\beta_u = \frac{\beta_1+\beta_2}{1+\beta_1\beta_2}\).
- Hệ quy chiếu
- Hệ tọa độ dùng để đo chuyển động. Ở đây, v1 là vận tốc của một vật so với một hệ trung gian, và hệ đó chuyển động với vận tốc v2 so với người quan sát (hoặc ngược lại, vì công thức đối xứng).
- Độ nhanh (φ)
- Được định nghĩa bởi \(\beta = \tanh \varphi\), hoặc \(\varphi = \operatorname{artanh}\beta\). Các độ nhanh cộng với nhau một cách đơn giản: \(\varphi_u = \varphi_1+\varphi_2\). Lấy tanh của tổng sẽ cho lại công thức cộng vận tốc.
- v1, v2 và u
- v1 và v2 là hai vận tốc đầu vào tính bằng km/s (có dấu). u là vận tốc tương đối tính tổng hợp tính bằng km/s, đo trong hệ quy chiếu cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao không dùng luôn c = 300000 km/s? Giá trị chính xác 299792.458 km/s rất quan trọng. Trong ví dụ với \(\text{v}_1 = 270000\), \(\text{v}_2 = 180000\), hằng số chính xác cho kết quả \(\approx 292{.}065\) km/s, trong khi giá trị làm tròn 300000 cho \(\approx 292{.}207\) km/s — chênh lệch khoảng 140 km/s.
Vận tốc tổng hợp có thể vượt quá c không? Không. Với mọi giá trị đầu vào thỏa \(|\text{v}_1| \le c\) và \(|\text{v}_2| \le c\), công thức luôn giữ \(|v| \le c\). Đây chính là đặc trưng cốt lõi của phép cộng vận tốc tương đối tính.
Công thức có dùng được cho hai chiều ngược nhau không? Có. Bạn chỉ cần nhập một vận tốc mang giá trị âm; công thức xử lý dấu một cách chính xác và mẫu số vẫn dương trong phạm vi vật lý cho phép.