Công cụ này làm gì?
Trong giờ cao điểm, máy nước nóng thương mại phải làm hai việc: dự trữ đủ nước nóng để đáp ứng đợt dùng tăng vọt, đồng thời đun nước mới đủ nhanh để theo kịp nhu cầu. Công cụ này chia nhu cầu giờ cao điểm của bạn thành hai phần đó và trả về dung tích bình chứa, tốc độ gia nhiệt (gallon/giờ) cùng công suất đầu vào của đầu đốt hoặc thanh nhiệt tính theo BTU/giờ và kW.
Lưu ý: công cụ dùng đơn vị hệ Mỹ (gallon, °F, BTU) và các giả định điển hình theo thực hành thiết kế của Mỹ (như hướng dẫn ASHRAE). Tại Việt Nam, bạn nên quy đổi đơn vị và đối chiếu thêm với tiêu chuẩn cấp thoát nước trong nước cũng như dữ liệu của nhà sản xuất.
Cách sử dụng
Chọn loại công trình, rồi nhập nhu cầu nước nóng giờ cao điểm theo gallon/giờ (tại nhiệt độ cài đặt của bình chứa), nhiệt độ nước lạnh đầu vào, nhiệt độ cài đặt của bình chứa, hiệu suất nhiệt của máy và tỷ lệ thể tích bình có thể dùng được. Mỗi loại công trình có thời lượng cao điểm và tỷ lệ gia nhiệt điển hình riêng, vì chung cư và khách sạn thường có đợt dùng nước buổi sáng kéo dài, còn trường học và văn phòng thì ngắn và dồn dập hơn.
Công thức tính
Tốc độ gia nhiệt là một phần \(r\) của nhu cầu cao điểm: \(R = r \times H\). Phần nhu cầu còn lại phải lấy từ bình chứa trong suốt thời lượng cao điểm \(D\):
$$V_{\text{tank}} = \frac{H \times (1 - r) \times D}{u}$$Công suất đầu vào của máy được suy ra từ năng lượng cần để nâng \(R\) gallon mỗi giờ thêm \(\Delta T\) độ F, trong đó một gallon nước nặng 8,33 lb:
$$Q = \frac{R \times 8.33 \times \Delta T}{\eta}$$Chia BTU/giờ cho 3.412 để đổi ra kilowatt.
Ví dụ minh họa
Một tòa chung cư có nhu cầu cao điểm 300 gal/h, nước đầu vào 50°F, nhiệt độ cài đặt 140°F, hiệu suất 95% và 70% thể tích bình dùng được. Với \(r = 0.35\) và \(D = 3\) giờ:
$$R = 0.35 \times 300 = 105\,\text{gal/h}$$$$V_{\text{tank}} = \frac{300 \times 0.65 \times 3}{0.70} = 835.7\,\text{gal}$$$$Q = \frac{105 \times 8.33 \times 90}{0.95} \approx 82{,}862\,\text{BTU/h} \approx 24.3\,\text{kW}$$Thời gian đỉnh điển hình và tỷ lệ phục hồi theo loại công trình
Các công thức tính kích thước sử dụng hai tham số riêng cho từng loại công trình: thời gian đỉnh \(D\) (số giờ nhu cầu cao điểm được duy trì) và tỷ lệ phục hồi \(r\) (phần nhu cầu trong giờ cao điểm mà bình nóng trực tiếp cung cấp để phục hồi, phần còn lại lấy từ bình chứa). Tỷ lệ thể tích bình sử dụng được \(u\) là phần thể tích bình có thể lấy ra trước khi nước trở nên quá nguội. Các giá trị dưới đây là giá trị điển hình ở mức quy hoạch dùng để tính kích thước sơ bộ, không phải yêu cầu của quy chuẩn. Ví dụ căn hộ trong bài viết sử dụng \(r = 0.35\) và \(D = 3\) h.
| Loại công trình | Thời gian đỉnh D (h) | Tỷ lệ phục hồi r | Tỷ lệ thể tích bình sử dụng u |
|---|---|---|---|
| Tòa nhà chung cư | 3 | 0.35 | 0.70 |
| Khách sạn / nhà nghỉ | 2 | 0.40 | 0.70 |
| Văn phòng | 1 | 0.40 | 0.70 |
| Trường học | 1 | 0.40 | 0.70 |
| Nhà hàng | 2 | 0.50 | 0.70 |
| Bệnh viện / viện dưỡng lão | 3 | 0.35 | 0.70 |
| Ký túc xá | 3 | 0.30 | 0.70 |
Các công thức là \(R = r\,H\) cho công suất phục hồi tính bằng gph và \(V = \dfrac{H\,(1-r)\,D}{u}\) cho thể tích bình, trong đó \(H\) là nhu cầu trong giờ cao điểm tính bằng gal/h.
Lưu ý: các con số này thay đổi theo phương pháp tính kích thước. Các quy trình kiểu ASHRAE, phần mềm tính kích thước của nhà sản xuất và quy chuẩn cấp nước địa phương đều dùng thời gian đỉnh, hệ số dự trữ và biên an toàn khác nhau. Tỷ lệ sử dụng 70% là giả định phổ biến đối với bình chứa, và giá trị thực tế phụ thuộc vào thiết kế bình và cài đặt bộ điều nhiệt. Hãy xác nhận lựa chọn cuối cùng theo phương pháp mà khu vực pháp lý của bạn hoặc nhà sản xuất yêu cầu.
So sánh kịch bản: Đầu vào thay đổi kết quả như thế nào
Tất cả các kịch bản đều dùng \(R = rH\), \(V = H(1-r)D/u\) và \(Q_{\text{in}} = R \times 8.33 \times \Delta T / \eta\), với \(P_{\text{kW}} = Q_{\text{in}}/3412\). Các giá trị đã được làm tròn. Nhiệt độ cài đặt là 140°F trong mọi trường hợp.
| Kịch bản | Đầu vào | Công suất phục hồi (gph) | Bình chứa (gal) | Công suất đầu vào (BTU/h) | Công suất đầu vào (kW) |
|---|---|---|---|---|---|
| A. Căn hộ cơ sở | H = 300 gph, r = 0.35, D = 3 h, u = 70%, nước vào 50°F (ΔT = 90°F), η = 95% | 105 | 835.7 | 82,862 | 24.3 |
| B. Căn hộ, nước vào lạnh hơn | Giống A nhưng nước vào 40°F (ΔT = 100°F) | 105 | 835.7 | 92,068 | 27.0 |
| C. Căn hộ, hiệu suất 80% | Giống A nhưng η = 80% | 105 | 835.7 | 98,398 | 28.8 |
| D. Văn phòng thời gian đỉnh ngắn | H = 150 gph, r = 0.40, D = 1 h, u = 70%, ΔT = 90°F, η = 95% | 60 | 128.6 | 47,350 | 13.9 |
Kịch bản A đầy đủ:
\(R = 0.35 \times 300 = 105\) gph
\(V = \dfrac{300 \times 0.65 \times 3}{0.70} = \dfrac{585}{0.70} \approx 835.7\) gal
\(Q_{\text{in}} = \dfrac{105 \times 8.33 \times 90}{0.95} = \dfrac{78{,}718.5}{0.95} \approx 82{,}862\) BTU/h, nên \(P_{\text{kW}} = 82{,}862/3412 \approx 24.3\) kW.
Kết luận chính:
- Nước vào lạnh hơn làm tăng độ chênh nhiệt độ và do đó tăng công suất đầu vào, nhưng không làm thay đổi thể tích bình chứa.
- Hiệu suất thấp hơn chỉ làm tăng công suất nhiên liệu đầu vào. Công suất phục hồi và dự trữ vẫn giữ nguyên.
- Thời gian đỉnh ngắn làm giảm mạnh yêu cầu dự trữ, như trong kịch bản D.
Kịch bản D dùng các giá trị văn phòng từ bảng quy hoạch ở trên. Công thức cố định của máy tính dùng \(f = 0.35\) và \(D = 3\) h cho trường hợp căn hộ.
Hằng số và hệ số quy đổi được sử dụng
| Đại lượng | Giá trị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khối lượng riêng của nước | 8.33 lb/gal | Xấp xỉ, đối với nước ở nhiệt độ phòng (gallon Mỹ) |
| Nhiệt dung riêng của nước | 1 BTU/lb·°F | Cùng với khối lượng, cho 8.33 BTU để làm nóng 1 gal thêm 1°F |
| Năng lượng trên mỗi gallon mỗi °F | 8.33 BTU/gal·°F | \(1 \times 8.33\) |
| BTU/h trên mỗi kW | 3,412 BTU/h | 1 kW ≈ 3,412 BTU/h (chính xác hơn là 3,412.14) |
| Therm | 100,000 BTU | Công suất khí đốt 100,000 BTU/h tương đương 1 therm mỗi giờ |
Hiệu suất điển hình của bình nóng
| Loại bình nóng | Hiệu suất điển hình η |
|---|---|
| Khí đốt tiêu chuẩn (không ngưng tụ) | khoảng 80% |
| Khí đốt ngưng tụ | khoảng 90–98% |
| Điện trở | khoảng 99–100% |
Đây là các khoảng điển hình. Với dự án thực tế, hãy dùng hiệu suất nhiệt định mức hoặc hiệu suất đốt cháy từ dữ liệu của nhà sản xuất. Hiệu suất và đơn vị nhiên liệu khác nhau tùy quốc gia, và các giá trị gallon, BTU và therm ở trên là đơn vị đo lường thông dụng của Mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Đây có phải thiết kế đạt chuẩn quy định không? Không. Đây chỉ là ước tính phục vụ lập kế hoạch; hãy xác nhận lại với quy chuẩn cấp thoát nước tại địa phương, hướng dẫn ASHRAE và dữ liệu chọn công suất của nhà sản xuất.
Vì sao thể tích bình dùng được thấp hơn 100%? Nước lạnh hòa trộn vào ở đáy bình chứa, nên chỉ khoảng 70–80% thể tích cấp ra được là nước nóng.
Tôi có thể cộng thêm hệ số an toàn không? Có, hãy tăng giá trị nhu cầu cao điểm lên 10–25% để dự phòng cho nhu cầu phát triển sau này.