Hệ số truyền nhiệt là gì?
Hệ số truyền nhiệt đối lưu, ký hiệu h, cho biết nhiệt được truyền hiệu quả như thế nào giữa một bề mặt rắn và dòng chất lưu chuyển động (chất lỏng hoặc chất khí). Đây là thông số then chốt trong kỹ thuật nhiệt, thiết kế hệ thống HVAC (điều hòa không khí), tính toán thiết bị trao đổi nhiệt và tản nhiệt cho linh kiện điện tử. Công cụ này tính trực tiếp giá trị h dựa trên định luật làm nguội Newton, từ công suất nhiệt, diện tích bề mặt và chênh lệch nhiệt độ giữa bề mặt và chất lưu.
Giải thích công thức
Phép tính dựa trên công thức $$h = \frac{\text{Q (W)}}{\text{A (m}^2\text{)} \times \text{ΔT (K)}}$$ được suy ra từ định luật làm nguội Newton \(Q = h \cdot A \cdot \Delta T\). Trong đó, Q là công suất truyền nhiệt tính bằng watt (W), A là diện tích bề mặt trao đổi nhiệt tính bằng mét vuông (m²), còn ΔT là chênh lệch nhiệt độ tính bằng kelvin (K) hoặc độ C (vì độ lớn của một kelvin bằng một độ C nên giá trị chênh lệch là như nhau). Kết quả h được biểu thị theo đơn vị W/(m²·K). Giá trị càng lớn thì bề mặt càng dễ tỏa hoặc hấp thụ nhiệt.
Cách sử dụng
Nhập tổng công suất truyền nhiệt Q, diện tích bề mặt A tiếp xúc với chất lưu và chênh lệch nhiệt độ ΔT. Nhấn nút tính để nhận ngay hệ số. Hãy giữ tất cả dữ liệu nhập ở hệ đơn vị SI để có kết quả theo W/(m²·K).
Ví dụ minh họa
Giả sử một tấm phẳng tỏa ra công suất \(Q = 5000 \text{ W}\) trên diện tích \(A = 2 \text{ m}^2\) với chênh lệch nhiệt độ giữa bề mặt và chất lưu là \(\Delta T = 25 \text{ K}\). Khi đó $$h = \frac{5000}{2 \times 25} = \frac{5000}{50} = \mathbf{100 \text{ W/(m}^2\cdot\text{K)}}$$ — một giá trị điển hình cho đối lưu cưỡng bức bằng không khí.
Hệ số truyền nhiệt điển hình theo chất lỏng và chế độ dòng chảy
Bảng liệt kê các khoảng giá trị gần đúng theo bậc độ lớn cho hệ số truyền nhiệt đối lưu \(h\) tính bằng W/(m²·K). Đây là các khoảng giá trị tham khảo thông thường trong sách giáo khoa (ví dụ, những giá trị được nêu trong Incropera và DeWitt, Fundamentals of Heat and Mass Transfer). Giá trị thực tế phụ thuộc vào vận tốc, tính chất chất lưu, hình học và tình trạng bề mặt, vì vậy hãy chỉ dùng chúng để kiểm tra xem kết quả tính toán của bạn có hợp lý hay không.
| Chất lỏng và chế độ | h điển hình [W/(m²·K)] |
|---|---|
| Đối lưu tự nhiên (tự do), khí | 2–25 |
| Đối lưu tự nhiên (tự do), chất lỏng | 50–1,000 |
| Đối lưu cưỡng bức, khí | 25–250 |
| Đối lưu cưỡng bức, chất lỏng | 100–20,000 |
| Nước sôi | 2,500–100,000 |
| Hơi ngưng tụ | 2,500–100,000 |
Nếu kết quả của bạn nằm xa ngoài khoảng giá trị ứng với tình huống của mình, hãy kiểm tra lại đơn vị của Q (watt), diện tích (m²) và ΔT (kelvin hoặc hiệu nhiệt độ theo °C).
Chuyển đổi đơn vị cho hệ số truyền nhiệt
Máy tính này làm việc với hệ đơn vị SI: Q tính bằng W, A tính bằng m², ΔT tính bằng K (một hiệu nhiệt độ bằng K có cùng giá trị với hiệu đó theo °C). Dùng các hệ số sau để chuyển đổi đầu vào hoặc kết quả.
| Đại lượng | Chuyển đổi |
|---|---|
| h (SI sang Mỹ) | 1 W/(m²·K) = 0.17611 BTU/(h·ft²·°F) |
| h (Mỹ sang SI) | 1 BTU/(h·ft²·°F) = 5.678 W/(m²·K) |
| h (SI sang đơn vị kỹ thuật mét) | 1 W/(m²·K) = 0.8598 kcal/(h·m²·°C) |
| h (đơn vị kỹ thuật mét sang SI) | 1 kcal/(h·m²·°C) = 1.163 W/(m²·K) |
| Tốc độ nhiệt Q | 1 BTU/h = 0.29307 W |
| Tốc độ nhiệt Q | 1 kW = 1000 W |
| Diện tích A | 1 ft² = 0.092903 m² |
Hiệu nhiệt độ 1 °F bằng 5/9 K, và điều này đã được tích hợp sẵn trong các hệ số chuyển đổi h ở trên, vì vậy chỉ chuyển đổi ΔT nếu bạn không dùng các hệ số h.
Diễn giải kết quả của bạn
Máy tính đánh giá \(h = \dfrac{Q}{A\,\Delta T}\), tức là tốc độ nhiệt trên một đơn vị diện tích trên mỗi kelvin chênh lệch nhiệt độ. Giá trị \(h\) càng lớn thì lượng nhiệt truyền qua bề mặt càng nhiều với cùng một ΔT.
h thấp so với h cao
Nhiệt trở đối lưu là
$$R = \frac{1}{hA}\quad [\text{K/W}]$$
- h thấp (ví dụ 5–25 W/(m²·K), đặc trưng cho đối lưu tự nhiên trong không khí) cho nhiệt trở lớn. Việc tản nhiệt yếu, và bạn cần ΔT lớn hơn, diện tích lớn hơn hoặc cánh tản nhiệt để truyền một Q nhất định.
- h cao (ví dụ hàng nghìn W/(m²·K) đối với chất lỏng được bơm, sôi hoặc ngưng tụ) cho nhiệt trở nhỏ. Nhiệt độ bề mặt gần với nhiệt độ chất lưu, và các nhiệt trở khác như dẫn nhiệt qua thành hoặc lớp cặn bẩn thường chiếm ưu thế.
Ví dụ: với \(h = 10\) W/(m²·K) và \(A = 2\) m², \(R = 1/(10 \times 2) = 0.05\) K/W, nên 100 W cần ΔT = 100 × 0.05 = 5 K.
h phụ thuộc vào những yếu tố nào
Hệ số này không phải là một tính chất vật liệu cố định. Nó phụ thuộc vào vận tốc và chế độ dòng chảy (tầng hoặc rối), tính chất chất lưu (độ nhớt, khối lượng riêng, độ dẫn nhiệt, nhiệt dung riêng), hình học và chiều dài đặc trưng, cũng như tình trạng bề mặt như độ nhám hoặc cặn bẩn. Hãy so sánh kết quả của bạn với các khoảng giá trị điển hình trong bảng ở trên.
Giả định và giới hạn
- Kết quả là h trung bình trên toàn bề mặt, giả định ΔT đồng đều và điều kiện ổn định. Giá trị cục bộ thay đổi dọc theo bề mặt và trong các quá trình quá độ.
- Dạng không thứ nguyên liên quan là số Nusselt, \(\mathrm{Nu} = \dfrac{hL}{k}\), trong đó \(L\) là chiều dài đặc trưng và \(k\) là độ dẫn nhiệt của chất lưu. Nu cho phép bạn so sánh đối lưu với dẫn nhiệt thuần túy trong chất lưu và sử dụng các tương quan đã được công bố.
- Bức xạ không được tách riêng. Nếu Q đo được bao gồm trao đổi nhiệt bức xạ, thì h tính được là hệ số kết hợp hiệu dụng, có thể đánh giá cao hơn đối lưu thuần túy, đặc biệt đối với đối lưu tự nhiên trong không khí hoặc ở nhiệt độ bề mặt cao.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng đơn vị nào? Hãy dùng hệ đơn vị SI: Q tính bằng watt, A tính bằng mét vuông, ΔT tính bằng kelvin (hoặc chênh lệch theo °C). Kết quả sẽ là W/(m²·K).
Có thể dùng °C cho ΔT không? Được. Một chênh lệch nhiệt độ tính theo °C có giá trị số hoàn toàn giống với tính theo kelvin, nên kết quả không thay đổi.
Các giá trị h thường gặp là bao nhiêu? Đối lưu tự nhiên trong không khí khoảng 5–25, đối lưu cưỡng bức trong không khí 10–500, đối lưu cưỡng bức trong nước 100–15.000, còn quá trình sôi/ngưng tụ có thể vượt quá 10.000 W/(m²·K).