Hệ số thấm là gì?
Hệ số thấm (K) cho biết nước di chuyển dễ dàng đến mức nào qua một môi trường rỗng như đất, cát, sỏi hay đá nứt nẻ. Đây là thông số then chốt trong thủy văn nước ngầm, địa kỹ thuật và khảo sát môi trường. K lớn (ví dụ sỏi sạch) cho nước chảy qua thoải mái; K nhỏ (ví dụ sét) cản trở dòng thấm. Công cụ này tính K dựa trên thí nghiệm thấm với cột nước không đổi (constant-head) theo định luật Darcy.
Công thức
Theo định luật Darcy, hệ số thấm được xác định bằng:
$$K = \frac{Q \cdot L}{A \cdot \Delta h}$$
trong đó \(Q\) là lưu lượng thể tích (m³/s), \(L\) là chiều dài mẫu đất dọc theo phương dòng thấm (m), \(A\) là diện tích mặt cắt vuông góc với dòng thấm (m²), và \(\Delta h\) là chênh lệch cột nước (tổn thất cột nước thủy lực) qua mẫu (m). Kết quả \(K\) có đơn vị vận tốc (m/s).
Cách sử dụng
Nhập lưu lượng đo được, chiều dài mẫu, diện tích mặt cắt của mẫu và chênh lệch cột nước giữa đầu vào và đầu ra. Công cụ sẽ trả về K theo m/s và quy đổi sang m/ngày cho tiện tham khảo. Hãy đảm bảo tất cả các giá trị nhập vào đều dùng đơn vị SI nhất quán.
Ví dụ minh họa
Giả sử \(Q = 0{,}0001\) m³/s, \(L = 0{,}5\) m, \(A = 0{,}01\) m² và \(\Delta h = 1{,}0\) m. Khi đó $$K = \frac{0{,}0001 \times 0{,}5}{0{,}01 \times 1{,}0} = \frac{0{,}00005}{0{,}01} = 0{,}005 \text{ m/s}.$$ Nhân với 86.400 giây mỗi ngày ta được 432 m/ngày — giá trị điển hình của cát thô.
Giá trị độ dẫn thủy lực điển hình theo vật liệu
Độ dẫn thủy lực K (bão hòa) thay đổi hơn 13 bậc độ lớn trong các vật liệu đất đá tự nhiên. Các khoảng giá trị dưới đây là giá trị gần đúng, đã làm tròn, được tổng hợp theo tinh thần của Freeze & Cherry (1979, Groundwater) và Fetter (Applied Hydrogeology). Giá trị thực tế phụ thuộc vào phân bố cỡ hạt, mức độ nén chặt, nứt nẻ và phong hóa, vì vậy hãy xem chúng như các bậc độ lớn, không phải giá trị thiết kế. m/ngày thu được bằng cách nhân m/s với 86,400.
| Vật liệu | K điển hình (m/s) | K điển hình (m/ngày) | Phân loại độ thấm / thoát nước |
|---|---|---|---|
| Sỏi sạch | 3×10-4 đến 3×10-2 | ≈ 26 đến 2,600 | Rất cao (thoát nước tốt) |
| Cát thô | 9×10-7 đến 6×10-3 | ≈ 0,08 đến 520 | Cao |
| Cát trung bình | 9×10-7 đến 5×10-4 | ≈ 0,08 đến 43 | Cao đến trung bình |
| Cát mịn | 2×10-7 đến 2×10-4 | ≈ 0,02 đến 17 | Trung bình |
| Cát pha bùn | 10-7 đến 10-3 | ≈ 0,009 đến 86 | Trung bình đến thấp |
| Bùn (limon) | 10-9 đến 10-5 | ≈ 0,0001 đến 0,9 | Thấp (thoát nước kém) |
| Đất moren băng hà | 10-12 đến 10-6 | ≈ 10-7 đến 0,09 | Thấp đến rất thấp |
| Sét (chưa phong hóa) | 10-12 đến 10-9 | ≈ 10-7 đến 10-4 | Thực tế không thấm nước |
| Đá nứt nẻ (magma/biến chất) | 10-8 đến 10-3 | ≈ 0,0009 đến 86 | Thấp đến cao (do khe nứt kiểm soát) |
| Đá nguyên khối (magma/biến chất) | 10-14 đến 10-10 | ≈ 10-9 đến 10-5 | Thực tế không thấm nước |
Ghi chú: quy đổi 1 cm/s = 0,01 m/s = 864 m/ngày. Nguồn: Freeze & Cherry (1979); Fetter (2001). Luôn ưu tiên các phép đo tại chỗ hơn các giá trị trong bảng.
Diễn giải kết quả K của bạn
Máy tính áp dụng định luật Darcy dưới dạng
$$K = \frac{Q \cdot L}{A \cdot \Delta h}$$
trong đó Q là lưu lượng thể tích, L là chiều dài mẫu dọc theo đường dòng chảy, A là diện tích mặt cắt ngang vuông góc với dòng chảy, và Δh là tổn thất cột nước qua mẫu. Hãy dùng đơn vị nhất quán: K có thứ nguyên chiều dài/thời gian, vì vậy với Q tính bằng cm³/s, L và Δh tính bằng cm và A tính bằng cm², K sẽ có đơn vị cm/s.
Ví dụ: Q = 0,5 cm³/s, L = 10 cm, A = 20 cm², Δh = 25 cm cho \(K = \frac{0.5 \times 10}{20 \times 25} = \frac{5}{500} =\) 0.01 cm/s (10-4 m/s), điển hình của cát trung bình đến cát thô sạch.
Phân loại kết quả
- K > 10-3 m/s (≈ 86 m/ngày): sỏi hoặc cát thô sạch; thoát nước rất nhanh; vật liệu tầng chứa nước có năng suất cao.
- 10-5 đến 10-3 m/s: cát và cát pha bùn; thoát nước tốt; thường là tầng chứa nước tốt.
- 10-8 đến 10-5 m/s: bùn, vật liệu bùn mịn, đất moren; thoát nước kém đến trung bình; tầng chứa nước biên hoặc tầng cách nước rò rỉ.
- K < 10-9 m/s: sét và đá nguyên khối; thực tế là tầng cách nước hoặc rào chắn. Nhiều quy định về lớp lót bãi chôn lấp nhắm tới K ≤ 10-9 m/s, tuy nhiên yêu cầu khác nhau tùy theo khu vực pháp lý.
Mỗi bậc độ lớn tương ứng với lưu lượng nhiều gấp mười lần với cùng gradient và diện tích. Một lớp cát có K 10-4 m/s truyền lượng nước gấp khoảng 100.000 lần so với một lớp sét có K 10-9 m/s trong cùng điều kiện.
Giả định và giới hạn của định luật Darcy
- Dòng chảy tầng: hợp lệ khi số Reynolds thấp (khoảng dưới 1 đến 10, dựa trên đường kính hạt). Trong sỏi thô hoặc gần giếng bơm, dòng chảy có thể trở nên rối và K đo được có vẻ quá thấp.
- Dòng chảy bão hòa, ổn định: mẫu phải bão hòa hoàn toàn, không có khí bị giữ lại; đất chưa bão hòa có K phụ thuộc vào độ ẩm.
- Mẫu đồng nhất, đại diện: mẫu lõi trong phòng thí nghiệm có thể không ghi nhận được khe nứt, lớp phân tầng hoặc lỗ rỗng vĩ mô, vì vậy K hiện trường có thể cao hơn K trong phòng thí nghiệm rất nhiều.
- Thử nghiệm cột nước không đổi: phù hợp nhất với đất thô, thấm tốt (cát sạch và sỏi, khoảng K > 10-4 cm/s), ví dụ ASTM D2434.
- Thử nghiệm cột nước giảm dần: phù hợp nhất với đất mịn (bùn và sét, khoảng K từ 10-3 đến 10-7 cm/s), nơi dòng chảy quá chậm để đo chính xác ở cột nước không đổi. Với K rất thấp, thiết bị thấm thành mềm (ví dụ ASTM D5084) là phổ biến.
Nhiệt độ và độ nhớt của chất lỏng
K phụ thuộc cả vào môi trường lẫn chất lỏng:
$$K = \frac{k \, \rho \, g}{\mu}$$
trong đó k là độ thấm nội tại, ρ là khối lượng riêng của chất lỏng, g là gia tốc trọng trường và μ là độ nhớt động lực. Độ nhớt của nước giảm khi nhiệt độ tăng (khoảng 1,31 mPa·s ở 10 °C so với 1,00 mPa·s ở 20 °C), vì vậy K đo ở 10 °C thấp hơn khoảng 23% so với ở 20 °C. Do đó, kết quả thí nghiệm thường được hiệu chỉnh về nhiệt độ tham chiếu, thường là 20 °C. Các chất lỏng khác nước (nước muối, dầu, chất ô nhiễm) có ρ và μ khác nhau, nên không thể áp dụng trực tiếp K của nước cho chúng; hãy dùng độ thấm nội tại k thay thế.
Đây là thông tin kỹ thuật mang tính tổng quát; hãy dùng thử nghiệm tại chỗ và tham khảo ý kiến kỹ sư hoặc nhà thủy văn địa chất có chuyên môn cho các quyết định thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Nên dùng đơn vị nào? Hãy dùng hệ SI xuyên suốt: m³/s cho lưu lượng, mét cho chiều dài, diện tích và cột nước. Khi đó K sẽ có đơn vị m/s.
Giá trị K điển hình là bao nhiêu? Sỏi: \(10^{-2}\)–\(1\) m/s; cát: \(10^{-5}\)–\(10^{-2}\); bụi (silt): \(10^{-9}\)–\(10^{-5}\); sét: dưới \(10^{-9}\) m/s.
Hệ số thấm có giống độ thấm không? Không. Độ thấm nội tại (intrinsic permeability) chỉ phụ thuộc vào bản thân môi trường, trong khi hệ số thấm còn phụ thuộc vào khối lượng riêng và độ nhớt của chất lỏng (tức là phụ thuộc vào tính chất của nước).